Shloka 15
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
इन्द्रियाणि नरे पठच षष्ठं तु मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिमेवाहु: क्षेत्रज्ञ: पुनरष्टम:,मानव-शरीरमें पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और छठा मन बताया जाता है। बुद्धिको सातवीं और क्षेत्रञको आठवाँ कहते हैं
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate | saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaḥ punar aṣṭamaḥ ||
Bhīṣma giảng về cấu tạo nội tại của con người: có năm căn, và tâm (manas) được nói là căn thứ sáu. Trí tuệ phân định (buddhi) được gọi là thứ bảy; còn “kẻ biết của cánh đồng” (kṣetrajña)—Bản Ngã tỉnh thức làm chứng, quan sát thân và các chức năng của nó—được tuyên là thứ tám. Ý hướng đạo đức là phải phân biệt Bản Ngã với các công cụ tri giác và quyết định, để có thể chế ngự các căn và hành động với sự vững chãi cùng minh triết.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A human being is analyzed into instruments (five senses, mind, intellect) and the true subject (kṣetrajña, the witnessing Self). Ethical mastery begins by recognizing that the Self is distinct from sensory impulses and mental fluctuations, enabling disciplined, discerning action.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues a philosophical-ethical exposition, classifying the components of the person to support teachings on self-control, right understanding, and the pursuit of peace and liberation after the war.