Shloka 16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागश: । तमः सत्त्वं रजश्चैव तेडपि भावास्तदाश्रया:,पाँच इन्द्रियाँ और जीवात्मा--इन सबको कार्य-विभागके अनुसार अलग-अलग समझना चाहिये। सत्त्वगुण, रजोगुण, तमोगुण तथा उनके सात्विक, राजस और तामस भाव जीवात्माके ही अश्रित हैं
indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ | tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva teḍ api bhāvās tadāśrayāḥ ||
Bhīṣma nói: “Các căn và kẻ hành động (ngã hữu thân) cần được nhận biết riêng rẽ, mỗi thứ theo đúng chức phận và phần dự của nó trong hành vi. Cũng vậy, tamas (u tối), sattva (trong sáng) và rajas (nhiệt động)—cùng mọi khuynh hướng phát sinh từ chúng—đều nương tựa và trú ngụ ngay trong chính ngã ấy. Vì thế, hãy xét đoán hạnh kiểm bằng cách hiểu rõ: năng lực nào đang hành động, phẩm tính nào đang trội lên, và ngã bị trói buộc hay được giải thoát bởi các phẩm tính ấy ra sao.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discernment (viveka): distinguish the senses from the agent and understand how the three guṇas (sattva, rajas, tamas) and their resulting dispositions operate with the self as their locus. Ethical judgment and liberation-oriented practice depend on recognizing which faculty and which guṇa is driving behavior.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira by presenting an analytical framework: separate the roles of senses and agent, and interpret conduct through the dynamics of the guṇas and their mental states.