Shloka 157
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
हिरण्यरेता: पुरुषस्त्वमेव त्वं स्त्री पुमांस्त्वं च नपुंसकं च । बालो युवा स्थविरो जीर्णदिष्ट- स्त्वं नागेन्द्र शक्रस्त्वं विश्वकृद्धिश्चकर्ता
hiraṇyaretāḥ puruṣas tvam eva tvaṁ strī pumāṁs tvaṁ ca napuṁsakaṁ ca | bālo yuvā sthaviro jīrṇadiṣṭas tvaṁ nāgendra śakras tvaṁ viśvakṛd dhiś ca kartā ||
Bhīṣma nói: “Chỉ riêng Ngài là Hiraṇyaretas—mầm vàng, quyền năng lửa của sáng tạo—và cũng là Nội Nhân (đấng ngự trong mọi loài). Ngài là nữ, là nam, và là giới thứ ba; là trẻ thơ, là tráng niên, và là bậc lão niên. Ôi Chúa của loài Nāga, Ngài cũng là Śakra (Indra). Ngài là đấng tạo dựng và cũng là đấng tiêu dung vũ trụ—đấng sinh thành, gìn giữ và hủy diệt—hiển lộ trong mọi hình tướng và mọi công năng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches an all-inclusive vision of the divine: the same ultimate reality appears as every gender, every age, and even as major deities like Indra. Ethically, it supports reverence toward all beings and life-stages as expressions of one cosmic principle, grounding dharma in universality rather than narrow identity.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—delivers long instruction and praise concerning dharma and ultimate reality. Here he is offering a hymn-like identification of the supreme with all forms and functions of the cosmos, using a litany of identities (Agni/creative power, Puruṣa, genders, ages, Indra) to express divine omnipresence.