Shloka 140
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
मृत्यु, क्षुर॒ .छेदन करनेका शस्त्र), कृत्य (छेदन करने योग्य), पक्ष (मित्र) तथा अपक्ष- क्षयंकर (शत्रुपक्षका नाश करनेवाले) भी आप ही हैं। आप मेघके समान काले, बड़ी-बड़ी दाढ़ोंवाले और प्रलयकालीन मेघ हैं ।।
mṛtyuḥ kṣuraś chedana-karaṇaṃ śastraṃ kṛtyaṃ chedana-yogyaṃ pakṣaḥ mitram apakṣa-kṣayaṅkaraḥ śatru-pakṣa-nāśakaś ca tvam eva | tvam megha-samaḥ kālaḥ mahā-dāḍhāḥ pralayakālīya-meghaḥ || ghaṇṭo ’ghaṇṭo ghaṭī ghaṇṭī carucelī milī-milī | brahma-kāyikam agnīnāṃ daṇḍī muṇḍas tri-daṇḍa-dhṛk tvam eva ||
Bhīṣma nói: “Chỉ riêng Ngài là Tử thần; Ngài là lưỡi khí giới như dao cắt đứt, là hành vi cắt và cả đối tượng đáng bị cắt; là bạn hữu và là kẻ diệt phe địch. Đen như mây mưa, nanh dữ, Ngài như mây của thời đại hủy diệt. Ngài còn được gọi là Ghaṇṭa và Aghaṇṭa, Ghaṭī và Ghaṇṭī—những quyền lực vừa hiển lộ vừa che khuất, ràng buộc chúng sinh vào quả báo nghiệp, vang dội khắp các cõi; Ngài là Carucelī, đấng vui đùa cùng muôn loài, và Milī-milī, đấng thấm khắp như nguyên lý nhân. Ngài là Brahman; Ngài là chính các hình tướng của lửa tế; Ngài là người mang gậy, vị sa-môn cạo đầu, và bậc mang tam trượng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the supreme principle as both terrifying and sustaining: Death and Time, ally and destroyer, manifest and unmanifest. Ethically, it frames worldly power and mortality as expressions of a single cosmic order, urging humility and surrender to dharma rather than ego-driven control.
In Śānti Parva, Bhīṣma—lying on the bed of arrows—utters a hymn-like sequence of divine epithets. Here he praises the deity as the force behind destruction, karmic fruition, and ascetic discipline, using dense names and images (cloud-dark, pralaya, bells/time-measures) to convey omnipresence and sovereignty.