Shloka 41
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
“तत्पश्चात् वह मनुष्यलोकमें एक कल्पतक स्वधर्मजनित बन्धनोंसे बँधकर क्लेश उठाता हुआ जब धीरे-धीरे अपनी तपस्याको बढ़ाता है
tataḥ paścāt sa manuṣyaloke ekaṃ kalpatakaṃ svadharmajanita-bandhanaiḥ baddhaḥ kleśam utpādayan yathā-śanaiḥ tapasyāṃ vardhayati; tataḥ haridrā-sadṛśa-kāntimān pīta-varṇaḥ devatā-bhāvaṃ prāpnoti. tatra api śataśaḥ kalpān vyatītya punar puṇya-kṣayāt manuṣyo bhavati (evaṃ sa devāt manuṣyaḥ, manuṣyāc ca devatā bhavati). haridravarṇas tu prajāvisargāt sahasraśas tiṣṭhati saṃcaran vai; avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi. daitya, sahasra-kalpān devarūpeṇa saṃcarann api jīvo viṣaya-bhogebhyo na mucyate; pratyeka-kalpe kṛtānām aśubha-karmāṇāṃ phalāni niraye bhuktvā jīvaḥ ekonaviṃśati-sahasraṃ vividha-gatīḥ prāpnoti. tataḥ paścān narakāt pramucyate. manuṣyaṃ vinā anyāsu sarvāsu yoniṣu kevalaṃ sukha-duḥkha-bhogāḥ prāpyante; mokṣasya su-yogo na labhyate. etat tvayā samyag avagantavyam.
Bhishma nói: Về sau, linh hồn ở cõi người, bị trói buộc bởi những xiềng xích phát sinh từ bổn phận riêng (svadharma) của chính mình, phải chịu nhọc nhằn; và khi dần dần tăng trưởng khổ hạnh (tapas), nó đạt đến một trạng thái thần linh sắc vàng, rực sáng như nghệ. Ngay cả ở đó, sau khi hàng trăm kiếp trôi qua, khi phước đức đã cạn, nó lại trở thành người—cứ thế đi từ thần đến người và từ người đến thần. Nhưng, hỡi Daitya, dẫu lang thang hàng nghìn kiếp trong hình tướng chư thiên, hữu tình vẫn không thoát khỏi sự đắm say dục lạc; và do thọ nhận trong địa ngục quả báo của các nghiệp bất thiện đã làm trong mỗi kiếp, nó đi qua mười chín nghìn nẻo sinh tồn khác nhau. Chỉ khi ấy nó mới được thoát khỏi địa ngục. Trong mọi sinh loại ngoài loài người, chỉ có thọ hưởng và chịu đựng vui–khổ; cơ duyên thích đáng để giải thoát (moksha) không đến. Điều này ngươi phải hiểu cho tường tận.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even exalted heavenly states are temporary and do not by themselves free one from attachment to sense-enjoyment; the soul continues to reap the results of good and bad deeds across vast cycles. Human birth is singled out as the rare condition in which the proper opportunity for moksha can be pursued.
Bhishma instructs a Daitya about the soul’s long journey: through austerity it may rise to a radiant divine condition, but after merit is spent it returns to human life; due to unwholesome actions it also undergoes hell and many forms of rebirth. He concludes by stressing that non-human births yield only experiences of pleasure and pain, not the decisive opening for liberation.