Shloka 9
मोक्षधर्मः — स्नेहपाशच्छेदः
Mokṣa-dharma: Cutting the Bonds of Attachment
कोई अपने ऊपर धूल या कीचड़ फेंके तो मुमुक्षु पुरुष उससे आत्मरक्षामात्र करे। बदलेमें स्वयं भी वैसा ही न करे और न मुहसे कोई अप्रिय वचन ही निकाले। सर्वदा मृदुताका बर्ताव करे। किसीके प्रति कठोरता न करे। निश्चिन्त रहे और बहुत बढ़-बढ़कर बातें न बनाये ।।
dhūlaṁ vā paṅkaṁ vā yadi kaścid ātmany āvākiraty, mumukṣuḥ puruṣas tasmād ātmarakṣāmātraṁ kuryāt; pratyupakāreṇa svayaṁ tathā na kuryān na ca mukhāt kaścid apriyaṁ vacanaṁ niṣkārayet. sarvadā mṛdutayā vyavaharet; na kasyacit prati kāṭhinyam ācaret. niścintaḥ syāt, na ca bahu vardhayitvā vākyaṁ racayet. vidhūme nyastamusale vyapāre bhuktavajjane, atītapātrasañcāre bhikṣāṁ lipsed vai muniḥ.
Bhīṣma nói: Nếu có người ném bụi hay bùn lên ngươi, kẻ cầu giải thoát chỉ nên làm vừa đủ để tự bảo vệ. Đừng trả đũa theo cách ấy, và cũng đừng để lời thô bạo hay khó nghe thoát khỏi miệng. Hãy luôn cư xử mềm mỏng, không cứng rắn với ai, giữ lòng thảnh thơi, và tránh thêu dệt, phóng đại lời nói. Vị hiền giả đi khất thực chỉ nên đến xin bhiksha khi gia đình đã nấu nướng và ăn xong—khi khói đã tắt, chày giã ngũ cốc và gia vị đã đặt xuống, lửa bếp đã nguội, người trong nhà đã dùng bữa, và việc đi lại của bát đĩa, mâm thố đã ngừng.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches non-retaliation and disciplined speech for a seeker of liberation: protect yourself if harmed, but do not repay harm with harm or harsh words; remain gentle, unagitated, and avoid inflated talk. It also prescribes considerate mendicancy—seeking alms only after the household’s cooking and eating are complete, minimizing disturbance and temptation.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on the conduct of a mumukshu/ascetic. He outlines both inner discipline (patience, gentleness, restraint of speech) and an external rule of practice (the proper time to go for bhiksha, after the household has finished its meal and kitchen activity has ceased).