Shloka 10
Jājali’s Austerities and the Summons to Tulādhāra (जाजलि–तुलाधार-इतिहासः)
इन्द्रियाणि मन:पौरास्तदर्थ तु पराकृति: । तत्र द्वौं दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा | तदर्थमुपजीवन्ति पौरा: सह पुरेश्वरै:
indriyāṇi manaḥ-paurās tad-arthaṁ tu parākṛtiḥ | tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajas tathā || tad-artham upajīvanti paurāḥ saha pureśvaraiḥ |
Vyāsa nói: Các căn (indriya) như dân cư trong thành, còn tâm (manas) như vị tể tướng; chúng hành động theo mệnh lệnh của tể tướng ấy. Để che chở và nuôi dưỡng dân chúng đó, tâm phải gắng sức làm những việc lớn. Nhưng trong thành ấy có hai lỗi dữ dằn, gọi là Tamas và Rajas. Nương vào chúng, dân chúng (các căn) cùng với những kẻ cầm quyền trong thành hưởng thụ các đối tượng—âm thanh và những thứ khác—do tâm đem đến.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches an inner-ethical model: the senses function like citizens governed by the mind, but the polity is corrupted by the two harsh defects—Rajas (restless craving) and Tamas (delusion/inertia). Mastery of life therefore requires recognizing how these guṇas drive sense-enjoyment and cultivating restraint and clarity.
Vyāsa continues an allegorical instruction in Śānti Parva, describing the inner person as a city: senses are inhabitants, the mind acts as a governing minister, and the city is troubled by Rajas and Tamas. The image explains how sense-objects (sound, etc.) are enjoyed through the mind’s presentation, shaping bondage or discipline.