Shloka 21
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
अतो गुह्ुतरार्थ तदध्यात्ममतिमानुषम् | यत् तन्महर्षिभिदर्दृष्ट वेदान्तेषु च गीयते
ato guhūtarārtha tad adhyātmamatimānuṣam | yat tan maharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate || yat tu santāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet | pravṛttaṃ raja ity evaṃ tatra cāpy upalakṣayet ||
Vyāsa nói: Vì vậy, theo đúng điều con hỏi, ta sẽ dạy một minh triết về Ngã còn kín nhiệm và vi tế hơn—một tri thức siêu phàm, được các đại hiền triết trực chứng và được ca ngợi trong Vedānta, tức các Upaniṣad. Và khi thấy trong thân hay trong tâm khởi lên trạng thái khổ nóng, bứt rứt như bị thiêu đốt, hãy nhận biết rằng ở đó rajas—phẩm chất của dục động và bất an—đang được kích hoạt.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames his instruction as a deeper adhyātma (inner, Self-oriented) doctrine validated by seers and echoed in the Upaniṣads, then gives a practical diagnostic: distressful agitation in body or mind is a sign that rajas—the restless, passionate guṇa—has become active.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa responds to a questioner by promising a more esoteric spiritual teaching and immediately begins explaining how to recognize the play of the guṇas in lived experience, starting with the mark of rajas.