Shloka 14
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
मनसश्रेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहित: । पूर्वरात्रापरार्ध च धारयेन्मन आत्मनि
manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ | pūrvarātrāparārdhaṃ ca dhārayen mana ātmany, sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake yo kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣān āhuḥ, teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | imeṣu krodhaṃ śamena (manonigraheṇa) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |
Vyāsa nói: Khi đã gom tâm và các căn vào một điểm, an trú trong định, người hành trì có kỷ luật nên giữ tâm ở trong Tự Ngã suốt nửa sau của đêm và những giờ trước bình minh. Nhờ nuôi dưỡng sattva (tính trong sáng, quân bình), người kiên định mới xứng đáng đoạn trừ cơn buồn ngủ. Bậc trí trong pháp yoga nói có năm lỗi—dục, sân, tham, sợ hãi, và ngủ/mộng; phải nhổ tận gốc cả năm. Trong đó, sân được thắng bằng sự điềm tĩnh chế ngự tâm; dục được vượt qua bằng cách từ bỏ những ý chí và quyết tâm mang tính cưỡng bức; và nhờ nương tựa bền bỉ vào sattva, người quả quyết có thể xua tan sự nặng nề của giấc ngủ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches yogic self-discipline: collect mind and senses into one-pointed concentration, practice especially in the late-night/pre-dawn hours, cultivate sattva, and uproot five obstacles—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—by specific remedies such as śama (mental restraint) for anger and saṅkalpa-tyāga (abandoning compulsive resolve) for desire.
In the Śānti Parva’s instructional discourse, Vyāsa is giving practical guidance on inner training and meditation, describing when and how to steady the mind and listing common psychological obstacles that a practitioner must eliminate.