Shloka 23
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
कर्णो शब्दक्ष॒ चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयो:
karṇo śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇa-saṅgrahe | tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasa-gandhayoḥ ||
Bhīṣma giải thích rằng mọi hành vi tri giác đều cần một sự hội tụ ba phần: căn, trần và tâm. Khi nghe, tai, âm thanh và tâm phải gặp nhau; cũng vậy, trong kinh nghiệm về xúc chạm, sắc, vị và hương, tri giác chỉ sinh khởi khi năng lực tương ứng tiếp xúc đối tượng của nó với sự tham dự của tâm. Hàm ý đạo đức là: trải nghiệm và hành động không chỉ là biến cố bên ngoài, mà tùy thuộc vào sự chú tâm nội tại; vì thế tự chế và tiết độ trong chánh niệm là trọng tâm của dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception is produced only when three factors unite: the sense-organ, the sense-object, and the mind (citta). Therefore, ethical discipline must include governance of attention and mind, not only external restraint.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhishma is teaching principles of how experience arises through the senses, using hearing as the model and extending the same logic to touch, sight, taste, and smell.