Shloka 20
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनै: कुर्यादनातुर: । एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते
antakāle balotkarṣāc chanaiḥ kuryād anāturaḥ | evaṁ yuktena manasā jñānaṁ yad upapadyate ||
Bhishma nói: Ở chặng cuối của đời người, kẻ không bị xao động hay quỵ ngã nên dùng sức lực một cách bền bỉ mà tiến dần từng bước. Như vậy, với tâm đã được kỷ luật bởi Yoga, bất cứ tri kiến chân thật nào có thể đạt tới thì phải nắm giữ—chậm rãi, kiên trì, và không rời bỏ nhẫn nại cho đến hơi thở cuối cùng.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual attainment is not a sudden leap but a disciplined, gradual effort: even toward life’s end, one should steadily intensify practice without agitation, and with a yoga-trained mind secure whatever knowledge becomes attainable, never abandoning patience.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on dharma and inner cultivation. Here he emphasizes sustained, step-by-step yogic effort and mental steadiness as the means to attain liberating knowledge, even in one’s final days.