Shloka 23
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
कामक्रोधौ प्रमादक्ष॒ लोभमोहौ भयं कलम: । विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता
kāmakrodhau pramādakṣa lobhamohau bhayaṁ klamaḥ | viṣādaśokāvaratir mānadarpāvanāryatā ||
Bhīṣma nói: “Dục vọng và sân hận, sự lơ đãng, tham lam và mê muội, sợ hãi và kiệt sức; chán nản, sầu khổ, thiếu niềm vui (bất mãn), kiêu mạn, ngạo nghễ và thô lỗ vô lễ—đó là những tác dụng phát sinh từ rajas và tamas. Xét theo đạo lý, chúng là những lực nội tâm làm nhiễu loạn sự sáng tỏ, làm suy yếu tự chế, và kéo con người rời xa sự phân biệt vững vàng cùng nếp sống thuận theo dharma.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma classifies disruptive mental states—such as desire, anger, greed, delusion, fear, fatigue, grief, pride, and arrogance—as products of rajas and tamas. The lesson is that recognizing these as guṇa-driven tendencies helps one restrain them and cultivate sattva, which supports clear judgment and dharmic behavior.
In the Śānti Parva’s instruction on conduct and inner discipline, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira about the guṇas. Here he lists the traits that arise from rajas and tamas, contrasting them (in the surrounding passage) with sattvic qualities that promote steadiness and ethical clarity.