Shloka 40
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
ऐश्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोडपि पटहादिषु,अपने व्यापक स्वरूपसे तो शब्द सर्वत्र है, किंतु पटह (नगाड़े) आदिमें इसकी विशेषरूपसे अभिव्यक्ति होती है। मृदंग, भेरी, शंख, मेघ तथा रथकी घर्घराहट आदिमें जो कुछ शब्द सुना जाता है और जड या चेतनका जो कुछ भी शब्द श्रवणगोचर होता है, वह सब इन सात भेदोंके ही अन्तर्गत बताया गया है
aiśvaryeṇa tu sarvatra sthito 'pi paṭahādiṣu | sva-vyāpaka-svarūpeṇa tu śabdaḥ sarvatraiva, kintu paṭaha-ādiṣu tasya viśeṣataḥ abhivyaktiḥ bhavati | mṛdaṅga-bherī-śaṅkha-megha-ratha-ghargharāhaṭa-ādiṣu yaḥ kaścid śabdaḥ śrūyate, jaḍa-cetana-yoḥ ca yat kiñcid api śravaṇagocaraṃ śabdam, tat sarvam etebhyaḥ sapta-bhedebhya eva antarbhūtam iti kathitam |
Bharadvāja nói: “Âm thanh, do bản tính lan khắp, hiện hữu ở mọi nơi; nhưng nó biểu lộ rõ rệt đặc biệt trong những nhạc cụ như paṭaha (trống lớn). Bất cứ âm nào nghe được từ mṛdaṅga, bherī, tù và ốc, mây trời, hay tiếng ầm vang của chiến xa—và quả thật, mọi âm thanh lọt vào phạm vi thính giác, dù phát sinh từ vật vô tri hay loài hữu tình—đều được dạy là nằm trong bảy phân loại ấy.”
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Sound is inherently all-pervading, but it becomes distinctly perceptible when conditioned by particular media (like drums, conch, thunder, chariots). All audible sounds—whether from inert objects or living beings—can be subsumed under a sevenfold classification.
Bharadvāja is explaining a doctrinal analysis of śabda (sound) in the Śānti Parva, using familiar examples (drums, conch, thunder, chariot-rumble) to show how an omnipresent principle becomes manifest and how all heard sounds fit into established categories.