Shloka 23
आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभि: । प्रधानाविति निर्दिष्टी कामे चाभिमतौ नृणाम्
etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ | pradhānāv iti nirdiṣṭī kāme cābhimatau nṛṇām ||
Bhīṣma nói: “Trong các luận thư về dharma và artha, cũng như trong giáo pháp về giải thoát (mokṣa), các bậc hiền triết đã chỉ rõ hai điều này là tối trọng. Ngay cả trong việc thỏa mãn những ước muốn của con người, nơi chốn và thời điểm cũng được xem là phương tiện chủ yếu.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That successful action and right judgment depend chiefly on two contextual determinants—place and time (deśa and kāla). Sages treat them as primary across dharma, artha, and mokṣa teachings, and even for achieving ordinary desires.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on principles of conduct and governance, emphasizing that scriptural rules must be applied with sensitivity to circumstance—especially the appropriateness of place and time.