Shloka 5
Kṣemadarśa–Kālakavṛkṣīya Saṃvāda: Counsel on Impermanence, Non-attachment, and Composure in Dispossession
अन्यत्र मरणाद् दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् | क्षुद्रादन्यत्र चाचारात् तन््ममाचक्ष्व सत्तम
anyatra maraṇād dainyād anyatra parasaṁśrayāt | kṣudrād anyatra cācārāt tan mamācakṣva sattama, sādhūśiromaṇe |
Bhīṣma nói: “Hỡi bậc tối thượng trong loài người, hỡi viên ngọc trên đỉnh đầu của người hiền đức—xin hãy cho ta biết liệu còn con đường nào khác, ngoài cái chết, ngoài sự khốn hèn nhục nhã, ngoài việc nương tựa kẻ khác, và ngoài những hành vi nhỏ nhen thấp kém. Nếu có phương thuốc cao quý hơn, xin hãy tuyên bày cho ta.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical search for a dignified path: Bhīṣma asks for a remedy that avoids extremes like death, degrading poverty, servile dependence, and base behavior—implying that dharma should preserve both moral integrity and human dignity.
In the Śānti Parva’s instruction setting, Bhīṣma speaks as a teacher-figure and presses for guidance on an alternative course of action—seeking a higher, dharmic solution rather than resorting to despair, humiliation, or ignoble conduct.