Shloka 4
संजयने कहा--राजन्! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।।
sañjaya uvāca—rājan śṛṇu. nareśvara! tasmin mahati saṅkaṭe patite bhagnasaktho nṛpo duryodhanaḥ yad avadat tat sarvaṃ vṛttāntaṃ yathārthataḥ kathayiṣyāmi. bhagnasaktho nṛpo rājan pāṃsunā soḍhavagūṇṭhitaḥ | yamayan mūrdhajāṃs tatra vīkṣya caiva diśo daśa garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasped athābravīt ||
Sañjaya thưa: “Tâu Đại vương, xin nghe. Hỡi bậc chúa tể loài người, khi rơi vào cơn tai ương nặng nề ấy, vua Duryodhana—đùi đã gãy—đã nói những gì, thần sẽ thuật lại trọn vẹn và đúng sự thật. Đùi bị đập nát, nhà vua nằm trên đất, thân phủ đầy bụi. Ông gom lại mái tóc rối bời rồi nhìn quanh mười phương. Sau đó, vừa chê trách người anh cả của Pāṇḍava, ông vừa thở dài cay đắng và bắt đầu cất lời—hơi thở gằn gắt, tâm trí bừng bừng vì giận dữ và nhục nhã.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: even a king’s power collapses into vulnerability, and unresolved pride turns into blame and bitterness. Sañjaya’s insistence on truthful reporting underscores a dharmic ideal—facing events as they are—while Duryodhana’s reviling of the righteous points to how adharma culminates in humiliation and resentment rather than clarity.
After the mace-fight, Duryodhana lies on the ground with shattered thighs, covered in dust. He gathers his hair, looks in all directions, sighs heavily, and begins speaking while censuring the eldest Pāṇḍava (Yudhiṣṭhira). Sañjaya narrates these details to Dhṛtarāṣṭra as part of his eyewitness-style report.