Shloka 9
राजन्! उस समय रणभूमि महावैतरणी नदीके समान अत्यन्त दुर्गम, बहुत ऊँची-नीची और भयंकर हो गयी थी, उसकी ओर देखना भी अत्यन्त कठिन जान पड़ता था ।।
rājan! tadā raṇabhūmir mahāvaitaraṇīnadīsadṛśī atyanta-durgamā bahv-unnatāvanatā ca bhīṣaṇābhavat; tām avalokitum api atyanta-kaṣṭaṃ pratibhāti sma. īṣācakrākṣabhagnaiś ca aśvaiḥ sāthraiś ca yudhyatām, sasūtair hatasūtaiś ca rathais tīrṇābhavan mahī.
Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, khi ấy chiến địa giống như dòng Vaitaraṇī vĩ đại—khó bề vượt qua, gồ ghề lồi lõm và ghê rợn; đến nhìn vào cũng tưởng như không thể. Mặt đất bị phủ kín bởi những chiến xa—có chiếc gãy càng, vỡ bánh, nát trục—giữa tiếng va chạm của các dũng sĩ. Có chiến xa còn ngựa và người đánh xe sống sót, lại có chiến xa nằm đó với ngựa và xa phu đã bị giết.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential cost of war: the battlefield is likened to the fearsome Vaitaraṇī, suggesting that violence turns the world into a near-uncrossable realm of suffering where life, order, and human agency (chariots, horses, charioteers) are shattered.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra that the battlefield has become terrifying and uneven, strewn with wrecked chariots. He describes the broken parts—shafts, wheels, axles—and notes that some chariots still have living horses and drivers, while others lie with both slain.