Shloka 44
अन्तकप्रतिमश्नोग्रो रात्रियुद्धेडदहत् प्रजा: । 'तत्पश्चात् उग्रमूर्ति महारथी द्रोणाचार्य पाँच दिनोंतक अभेद्यव्यूहका निर्माण, शत्रुसेनाका विध्वंस, महारथियोंका विनाश तथा समरांगणमें जयद्रथकी रक्षा करनेके अनन्तर रात्रियुद्धमें यमराजके समान प्रजाको दग्ध करने लगे ।।
antaka-pratimaśnugro rātri-yuddhe dadāha prajāḥ | tat-paścāt ugra-mūrtiḥ mahā-rathī droṇācāryaḥ pañca-dināni abhēdya-vyūhasya nirmāṇaṃ śatru-senāyā vidhvaṃsaṃ mahā-rathīnām vināśaṃ tathā samara-aṅgaṇe jayadrathasya rakṣaṇaṃ kṛtvā anantaram rātri-yuddhe yama-rāja-samaḥ prajāṃ dagdhum ārabdhavān || dagdhvā yodhān śarair avīro bhāradvājaḥ pratāpavān |
Sañjaya nói: “Trong trận chiến ban đêm, dũng sĩ hung mãnh ấy—mang hình tượng Antaka (Tử Thần)—thiêu rụi cả đạo quân. Rồi Droṇācārya, đại xa chiến tướng oai hình dữ dội, sau năm ngày dựng trận đồ bất khả phá, nghiền nát quân địch, diệt các bậc anh hùng, và bảo hộ Jayadratha giữa chiến trường, liền trong cuộc giao tranh đêm tối bắt đầu thiêu đốt muôn người như Yama, chúa tể tử vong. Sau khi đốt cháy các chiến sĩ bằng mưa tên của mình, người con của Bharadvāja, dũng mãnh và uy lực…”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the Mahābhārata’s recurring ethical tension: even renowned teachers and great warriors, once immersed in total war, can become instruments of mass destruction—likened to Death itself. It invites reflection on how strategy, duty, and vengeance can eclipse compassion, and how war dehumanizes the ‘multitude’ into something that can be ‘burned’ or ‘scorched’.
Sanjaya describes the ferocity of the fighting, emphasizing a night-battle in which a great warrior ‘burns’ the host like Death. The passage recalls Droṇa’s prior feats—creating an unbreakable formation for five days, crushing the enemy, slaying great champions, and protecting Jayadratha—before stating that he continues to devastate warriors with volleys of arrows.