Shloka 283
Adhyāya 41 — Kṛṣṇa’s Battlefield Briefing and the Renewal of the Great Engagement
हन्यामहं तादृशानां शतानि क्षमाम्यहं क्षमया कालयोगात् | “जो अप्रिय, निष्ठुर, क्षुद्र हृदय और क्षमाशून्य मनुष्य क्षमाशील पुरुषोंकी निन््दा करता है; ऐसे सौ-सौ मनुष्योंका मैं वध कर सकता हूँ; परंतु कालयोगसे क्षमाभावद्वारा मैं यह सब कुछ सह लेता हूँ
hanyām ahaṃ tādṛśānāṃ śatāni kṣamāmy ahaṃ kṣamayā kālayogāt |
Sañjaya nói: “Ta có thể giết hàng trăm kẻ như thế; nhưng nhờ kỷ luật của lòng nhẫn nhịn, và vì kāla-yoga—thời thế và hoàn cảnh—đã định, ta chịu đựng tất cả. Khi những kẻ cay nghiệt, lòng dạ nhỏ nhen và không biết tha thứ sỉ nhục người nhẫn nhục, người nhẫn nhục tuy có sức để đáp trả vẫn chọn tự chế, vì nhận ra trật tự lớn lao chi phối mọi biến cố.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts capability with restraint: even if one has the strength to punish cruelty and ingratitude, true ethical strength is to endure and forgive when guided by kṣamā (forbearance) and an awareness of kāla-yoga—the larger timing and order of events.
Sañjaya, narrating events and sentiments from the battlefield context, voices a reflection on how patient people are often criticized by harsh and unforgiving persons; he notes that he could retaliate violently, yet he chooses to bear it, attributing this restraint to forbearance and the compulsion of time and circumstance.