Shloka 16
Adhyāya 36: Ghora-yuddha-varṇanam
A Clinical Description of the Intensified Engagement
युद्धस्थलमें अत्यन्त बलवान् नरेशोंको सारथि, रथ और हाथियोंसहित शत्रुओंद्वारा मारा गया देखकर भी महान् अस्त्रवेत्ता ब्राह्मणशिरोमणि आचार्य द्रोणने रणभूमिमें समस्त शत्रुओंका वध क्यों नहीं कर डाला? ।।
yuddhasthale atyanta-balavān nareśān sārathi-ratha-hasti-sahitān śatrubhir māritān dṛṣṭvāpi mahān astravettā brāhmaṇa-śiromaṇir ācāryo droṇo raṇabhūmau samastān śatrūn kathaṁ na vyapātayat? sa saṁsmaran droṇam ahaṁ mahāhave bravīmi satyaṁ kuravo nibodhata | na vā mad-anyaḥ prasahed raṇe 'rjunam samāgataṁ mṛtyum ivogra-rūpiṇam ||
Sañjaya nói: Dẫu đã thấy trên chiến địa những bậc quân vương cực kỳ hùng mạnh—cùng với xa phu, chiến xa và voi trận—bị quân thù giết ngã, vì sao bậc đại sư về binh khí, viên ngọc của hàng Bà-la-môn, đạo sư Droṇa, lại không quét sạch mọi kẻ địch trên chiến trường? Nhớ đến Droṇa đã ngã xuống trong trận đại chiến ấy, ta nói lời chân thật—hỡi các Kuru, hãy lắng nghe: ngoài ta ra, không ai có thể chịu nổi Arjuna trong giao tranh. Khi chàng tiến đến, chàng như chính Thần Chết, mang hình tướng ghê rợn.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the overwhelming, almost inevitable force of a supreme warrior in war: Arjuna’s advance is portrayed as ‘Death’ itself, suggesting that even great masters like Drona were constrained—by circumstance, strategy, and the limits of human agency—despite their skill.
Sanjaya addresses the Kauravas, reflecting on Drona’s fall and responding to the implied question of why Drona did not annihilate all enemies. He asserts that Arjuna’s battlefield momentum is so terrifying that virtually no one can withstand him.