Shloka 34
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
निज्द्रिश्न श्वसद्धिश्व कूजद्धिश्व गतासुभि: । हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा
niśvasadbhir kūjadbhir gatāsubhiś ca hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā | rājan |
Sañjaya nói: Tâu Đại vương, mặt đất như bị phủ kín bởi những con ngựa ngã xuống—con thì còn thở dốc kéo dài, con thì phát ra tiếng kêu yếu ớt mơ hồ, và nhiều con đã tắt hẳn. Vì thế, khi bị rải đầy bởi những con ngựa đủ hình dạng, nền chiến địa trở thành một cảnh tượng rùng rợn mà lạ lùng, phơi bày cái giá khốc liệt của chiến tranh và sự mong manh của sinh mệnh giữa cuộc va chạm của bổn phận kṣatriya.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the stark reality of war: life is fragile, suffering is immediate, and even noble duty (kṣatriya-dharma) unfolds amid grievous loss. It invites ethical reflection on the human and animal cost that accompanies righteous or necessary conflict.
Sañjaya describes the battlefield to the king: the ground is covered with fallen horses—some still breathing or faintly crying, many already dead—creating a grim scene of devastation during the Kurukṣetra war.