Shloka 42
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
व्यात्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजषध्नतु: । वे दोनों वीर गर्जते हुए दो साँड़ों, मदसे उन्मत्त हुए दो गजराजों तथा क्रोधमें भरे हुए दो सिंहोंकी भाँति एक-दूसरेपर चोट करने लगे || ४१ ह ।।
sañjaya uvāca | vyāghrāv iva susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ | astrāir astrāṇi saṃvārya tatas tau puruṣarṣabhau | jighāṃsantau yudhāṃ śreṣṭhau tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
Sañjaya nói: “Như hai mãnh hổ đang nổi giận, hai dũng sĩ tựa bò mộng ấy đánh vào nhau. Lấy vũ khí chặn vũ khí, hai bậc nhất trong hàng chiến sĩ—mỗi người đều quyết giết đối phương—làm bùng lên một cuộc đụng độ lớn lao, ầm ầm dữ dội. Cảnh ấy cho thấy trong cơn lửa chiến trường, dũng khí và phẫn nộ có thể lấn át sự tự chế, biến tài nghệ và bổn phận thành cuộc tranh đoạt tàn khốc để diệt trừ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how martial excellence (parrying weapon with weapon) can be overtaken by destructive intent (jighāṃsantau). It invites reflection on kṣatriya-duty: courage and skill are praised, yet the ethical tension remains when duty becomes fueled by rage and the aim shifts to total annihilation.
Sañjaya describes a fierce duel: two foremost warriors, enraged like tigers, exchange blows and counter each other’s weapons. Their mutual intent to kill escalates the encounter into a great, chaotic battle scene, set within the larger Bhīṣma-parvan fighting.