Shloka 41
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ
sañjaya uvāca | tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā sīt tumulaṃ mahat |
Sañjaya nói: “Hai vị ấy gầm vang như đôi bò mộng, cuồng nộ như hai voi lớn say men, lao thẳng vào Bhīṣma—bậc nhất trong hàng chiến sĩ—với ý định giết ông. Bấy giờ một trận giao tranh mênh mông, ầm ầm dữ dội bùng nổ. Trong cuộc đụng độ ấy, phe Pāṇḍava tiến lên, đặt Śikhaṇḍin ở phía trước để đối diện Bhīṣma, đồng thời quyết bảo hộ dũng tướng Śveta; vì thế cuộc chiến vừa là mưu lược binh đao, vừa là thử thách đạo nghĩa, bị thúc đẩy bởi lời thệ, kế sách và bổn phận của kṣatriya ở cả hai bên.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war is not only a contest of strength but also of dharma and strategy: warriors act under duties (protecting allies like Śveta), constraints (Bhīṣma’s stance toward Śikhaṇḍin), and vows, showing that ethical considerations shape even violent conflict.
Sañjaya describes a fierce charge against Bhīṣma. The Pandava side advances with Śikhaṇḍin positioned in front and with the aim of safeguarding Śveta, leading to a massive, chaotic engagement around Bhīṣma’s chariot.