Shloka 366
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
मातुलान् भागिनेयांश्व॒ परानपि च संयुगे । राजन! रणभूमिमें जहाँ-तहाँ गिरे हुए अगणित मनुष्य अपने कुट॒म्बीजनोंको पुकार रहे थे। कुछ बेटोंको
mātulān bhāgineyāṃś ca parān api ca saṃyuge | rājan raṇabhūmau yatra-tatra patitā agaṇitā manuṣyāḥ sva-kutumbijanān āhvayantaḥ śokārtā vilapanti sma | kecid putrān kecid pitaram kecid bhrātṝn bandhūṃś ca kecin mātulān bhāgineyāṃś ca kecid anyān anyān nāmabhir āhūya paridevayanti sma ||
Sañjaya nói: Tâu Đại vương, trên chiến địa, vô số người ngã gục rải rác khắp nơi. Trong cơn thống khổ, họ gọi tên người thân của mình—kẻ gọi con, kẻ gọi cha, kẻ gọi anh em và bà con, kẻ gọi cậu và cháu—còn có người thì hết gọi tên người này đến người khác mà than khóc vang trời. Cảnh ấy phơi bày cái giá con người của chiến tranh: khi dây ràng buộc huyết tộc bị xé đứt, nỗi đau trùm lên mọi phía, bất kể thắng hay bại.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the ethical reality that war shatters familial bonds and produces indiscriminate suffering. Even when fought under claims of dharma, violence yields grief that spreads beyond combatants to the web of relatives—sons, fathers, brothers, uncles, and nephews—revealing the need for restraint, compassion, and sober reflection on consequences.
Sanjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra the aftermath on the battlefield: innumerable fallen men, wounded or dying, cry out the names of their relatives and lament loudly. The description paints a chaotic soundscape of personal loss amid the larger war.