Shloka 42
Brahmopadeśa: Adhipatitva-kathana, Dharma-lakṣaṇa, and Kṣetra–Kṣetrajña Viveka
Book 14, Chapter 43
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें गुरु-शिष्य- संवादविषयक बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
nirdvandvo nirmamaskāro niḥsvāhākāra eva ca | acalaś cāniketaḥ kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ ||
Vāyu nói: Kṣetrajña (tự ngã nội tại) lìa mọi cặp đối đãi như vui và khổ; không cúi mình nương tựa vào bất cứ ai; cũng không bị trói buộc bởi các nghi lễ tế tự với tiếng “svāhā”. Bất động và không nơi trú cố định, Kṣetrajña ấy chính là Đấng Tối Thượng, bậc bao trùm khắp cả.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The liberated Self (kṣetrajña) is characterized by inner steadiness and non-attachment: it transcends pleasure and pain and is not defined by external markers such as ritual performance or social gestures of dependence. True sovereignty is inward—freedom from compulsion and duality.
In the Anugītā’s guru–śiṣya style discourse within the Aśvamedhika Parva, Vāyu describes the nature of the supreme Self. The verse functions as a doctrinal summary: it identifies signs of realization—nirdvandva (beyond opposites), acala (unshaken), and aniketa (unattached to place or possession).