Shloka 45
अश्रमवासिनां विषादः — Lament in Hastināpura after the Elders’ Forest Withdrawal
श्रीमतो<5स्य महाबुद्धे: संग्रामेष्वपलायिन: । पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहतं यद् रणाजिरे
śrīmato 'sya mahābuddheḥ saṅgrāmeṣv apalāyinaḥ | putrasya te putraśataṃ nihataṃ yad raṇājire, tena ārambheṇa mahatā mām upāste mahāmune ||
Vaiśampāyana nói: “Bạch đại hiền triết, đây là một trăm nàng dâu hầu cận ta—những người vợ của con trai ngài, vị quốc vương lẫy lừng, trí tuệ siêu việt và chưa từng quay lưng trong chiến trận—mà một trăm người con của ông đã bị giết trên chiến địa. Bị giáng xuống bởi nỗi đau khôn cùng từ tai ương ấy, họ vẫn tận tụy phụng sự ta, dù sầu thảm của họ cứ mãi làm sâu thêm tang thương của cả ta lẫn nhà vua.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the human cost of war: even valor and intelligence cannot prevent the devastation that follows unrighteous conflict. It also highlights dharma in the form of continued service and familial obligation amid grief—sorrow does not erase duties, yet it deepens the moral weight of past choices.
Vaiśampāyana describes to a great sage that the widows of the slain Kaurava princes—‘a hundred’ in number—remain gathered around and serving the elders. Their mourning, born from the battlefield deaths of the king’s sons, continually intensifies the shared grief of the household in the forest-ashram setting of the Āśramavāsika narrative.