Shloka 83
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता
bhīṣma uvāca | atrir uvāca—kalyāṇi! kāmādīn śatrūn trātīti arātriḥ ucyate, at (mṛtyoḥ) trātīti atriḥ kathyate | evaṃ aham eva arātri-bhāvād atriḥ | yāvat jīvasya ekamātra-paramātma-jñānaṃ na bhavati tāvat avasthā rātriḥ ucyate | tasyā ajñānāvasthāyā abhāvād api aham arātriḥ atriś ca | sarva-prāṇibhir ajñātaṃ yat rātri-sadṛśaṃ paramātma-tattvaṃ tasmin aham sadā jāgarti; ataḥ tat mama arātri-sadṛśam | etayā niruktyāpi aham arātri-nāma atri (jñānī) nāma ca dhārayāmi | etat mama nāmārthaṃ vijānīhi || yātudhānī uvāca—yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahādyute, durdhāryam etan manasā | gaccha, avatara padminīm ||
Atri nói: “Hỡi người nữ cát tường! Kẻ cứu một chúng sinh khỏi những kẻ thù như dục vọng được gọi là ‘Arātri’—người không còn đêm tối; và kẻ cứu khỏi ‘at’—tử vong—được gọi là ‘Atri’. Vì vậy, bởi ta là ‘Arātri’, ta cũng là ‘Atri’. Chừng nào sinh linh chưa đạt tri kiến về Đấng Tối Thượng duy nhất, thì trạng thái ấy gọi là ‘đêm’. Vì ta lìa khỏi tình trạng vô minh ấy, ta được gọi là ‘Arātri’ và ‘Atri’. Lại nữa, vì Thực Tại Tối Thượng là điều mọi loài đều không biết, nên đối với họ nó như đêm tối; còn ta luôn tỉnh thức trong Thực Tại ấy, nên với ta dường như không có đêm. Do cách giải nghĩa ấy nữa, ta mang danh ‘Arātri’ và ‘Atri’—bậc tri giả. Hãy hiểu đó là ý nghĩa tên ta.” Yātudhānī nói: “Ôi đại hiền giả rực sáng! Ý nghĩa tên ngài như ngài đã giảng thật khó cho tâm trí ta nắm bắt. Giờ thì hãy đi—hãy xuống hồ đầy sen.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance is likened to ‘night’; until one attains knowledge of the one Supreme Self, one remains in that darkness. The knower who is awake in the Supreme Reality is ‘without night’ (arātri), and thus is portrayed as a true ‘Atri’—a protector from death and inner enemies like desire.
Atri explains, through etymological reasoning, how his name signifies freedom from the ‘night’ of ignorance and steadfast wakefulness in the Supreme Reality. Yātudhānī responds that this meaning is difficult to grasp and then instructs him to proceed and enter a lotus-pond.