Shloka 47
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं व्यपनयति विमार्ग नास्ति दैवे प्रभुत्वम् | गुरुमिव कृतमग्रयं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकार: संचितस्तत्र तत्र
na ca phalati vikarmā jīvaloke na daivaṁ vyapanayati vimārgaṁ nāsti daive prabhutvam | gurum iva kṛtam agryaṁ karma saṁyāti daivaṁ nayati puruṣakāraḥ saṁcitas tatra tatra ||
Bhishma dạy rằng: Trong cõi hữu tình, người không nỗ lực thì chẳng bao giờ thật sự hưng thịnh. Số mệnh không có quyền lực độc lập đến mức có thể kéo kẻ lười biếng ra khỏi đường tà và đặt vững hắn vào đường chánh. Trái lại, số mệnh đi theo ý chí và công phu của con người: như người đệ tử bước đi đặt thầy ở phía trước, thì định mệnh cũng chuyển động phía sau sự gắng sức. Chính nỗ lực đã tích lũy mới là điều mang cái gọi là “số mệnh” đi đến nơi nó bị dẫn đến.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Human effort (puruṣakāra) is primary: prosperity and moral progress do not come to the idle, and ‘fate’ is not an independent ruler that can reform a person by itself. Destiny is portrayed as following behind one’s accumulated actions and exertions.
Bhishma is instructing on dharma and right conduct, emphasizing ethical responsibility. In this teaching passage he argues against fatalism, explaining that personal initiative leads and what people call ‘daiva’ follows the momentum created by one’s deeds.