Shloka 43
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
संसारमें समस्त सुदुर्लभ सुख-भोग किसी पापीको प्राप्त हो जाय तो भी वह उसके पास टिकता नहीं, शीघ्र ही उसे छोड़कर चल देता है। जो मनुष्य लोभ और मोहमें डूबा हुआ है उसे दैव भी संकटसे नहीं बचा सकता ।।
saṃsāre samasta-sudurlabha-sukha-bhogāḥ kasyacid api pāpinaḥ prāptāḥ syuḥ cet, te 'pi tasya samīpe na tiṣṭhanti; kṣipram eva taṃ tyaktvā prayānti. yo manuṣyo lobha-mohābhyāṃ nimagno bhavati, taṃ daivam api saṅkaṭāt na trātuṃ śaknoti. yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ susūkṣmo 'pi mahān bhavet, tathā karma-samāyuktaṃ daivaṃ sādhū vivardhate.
Bhīṣma nói: Dẫu kẻ tội lỗi có được những lạc thú và hưởng thụ hiếm có nhất ở đời, chúng cũng chẳng ở lại với hắn; chúng sớm rời bỏ mà đi. Người chìm trong tham lam và mê muội thì ngay cả số mệnh cũng không cứu khỏi tai ương. Như ngọn lửa nhỏ được gió thổi bùng sẽ hóa thành biển lửa, cũng vậy: định mệnh khi kết hợp với nỗ lực và hành động đúng đắn của con người sẽ tăng trưởng sức mạnh phi thường.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly pleasures are unstable for the unethical, and greed-delusion make one unprotectable even by 'fate'; destiny becomes effective when it is supported by purposeful action (karma/puruṣārtha), like fire growing when fanned by wind.
In Bhishma’s instruction (Anushasana Parva), he offers a moral reflection: ill-gotten or unmerited enjoyments do not endure, and he uses the fire-and-wind analogy to explain how human effort amplifies what is called destiny.