Shloka 27
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
आत्मैव ह्ात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: । आत्मैव हाात्मन: साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च,आत्मा ही अपना बन्धु है, आत्मा ही अपना शत्रु है तथा आत्मा ही अपने कर्म और अकर्मका साक्षी है
ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ | ātmaiva hy ātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpy akṛtasya ca ||
Bhīṣma nói: Chính bản thân mình là bạn của mình; chính bản thân mình cũng là kẻ thù của mình. Và chính bản thân mình là chứng nhân cho điều đã làm và điều đã bỏ không làm.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Moral responsibility is internal: the same self can uplift one through restraint and right choice, or ruin one through negligence and wrongdoing; and the self is the inescapable witness to both actions and omissions.
In the Anuśāsana Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on dharma; here he emphasizes inner accountability—before society or law, one’s own conscience (ātman) stands as friend, enemy, and witness.