Shloka 3
ब्राह्मणपूजा-राजधर्मः | Royal Duty of Honoring Learned Brahmins
सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ पितामह! परंतु सुना जाता है कि पूर्वकालमें विश्वामित्रजीने इसी शरीरसे ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया था और आप जो उसे सर्वथा दुर्लभ बता रहे हैं (ये दोनों बातें परस्पर विरुद्ध-सी जान पड़ती हैं) ।।
Yudhiṣṭhira uvāca: Satpuruṣeṣu śreṣṭha pitāmaha! śrūyate ca purākāle Viśvāmitro ’nenaiva śarīreṇa brāhmaṇatvaṃ prāptavān iti; bhavatā ca tad atyanta-durlabham ucyate—etad ubhayaṃ paraspara-virodham iva pratibhāti. Vītahavyaś ca nṛpatiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ. Tad eva tāvad, Gādeya, śrotum icchāmy ahaṃ vibho.
Yudhiṣṭhira thưa: “Bạch Tổ phụ, bậc tối thượng giữa những người hiền đức! Nhưng người ta vẫn truyền rằng thuở xưa Viśvāmitra đã đạt địa vị Bà-la-môn ngay trong chính thân này; còn Người lại nói đó là điều cực kỳ khó được—hai điều ấy dường như trái nhau. Con cũng nghe rằng vua Vītahavya, tuy thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ, đã trở thành Bà-la-môn. Ôi hậu duệ của Gādhi, bậc hùng lực—trước hết xin Người kể cho con nghe chuyện ấy.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Yudhiṣṭhira probes the relationship between birth-based identity and merit-based attainment: if Brahminhood is said to be rare, how do traditions of Viśvāmitra and Vītahavya becoming Brahmins fit? The verse frames a dharmic inquiry into whether spiritual/ethical excellence (tapas, conduct) can transform one’s social-religious status.
In the Anuśāsana discussions, Yudhiṣṭhira addresses Bhīṣma and raises an apparent contradiction in what is ‘heard’ in tradition. He cites two famous examples—Viśvāmitra and King Vītahavya—and asks Bhīṣma to narrate first the account of Vītahavya’s transformation.