Shloka 6
Anuśāsana-parva Adhyāya 112: Dharma as the sole companion; karmic witnesses; rebirth sequences
Bṛhaspati–Yudhiṣṭhira Saṃvāda
तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थप्रवरमुच्यते । (नारायणे<5थ रुद्रे वा भक्तिस्तीर्थ परं॑ मता ।) शौचलक्षणमेतत् ते सर्वत्रैवान्ववेक्षत:
tattvavittvanahaṁbuddhis tīrthapravaram ucyate | (nārāyaṇe ’tha rudre vā bhaktis tīrtha-paraṁ matā |) śaucalakṣaṇam etat te sarvatraivānvavekṣataḥ |
Bhīṣma nói: Người biết chân lý, nơi trí tuệ không khởi lên ý niệm “ta”, được gọi là thánh địa tối thượng. Cũng vậy, lòng bhakti hướng về Thượng Đế Nārāyaṇa hay Thượng Đế Rudra (Śiva) cũng được xem là cuộc hành hương cao nhất. Đó là dấu hiệu của sự thanh tịnh chân thật: suy ngẫm kỹ, ngươi sẽ thấy ở khắp nơi—thanh tịnh không chỉ ở nghi lễ bên ngoài, mà ở trí tuệ vô ngã và lòng sùng kính kiên định.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True ‘tīrtha’ (a purifier) is not only a physical place; the highest purification is an ego-free mind grounded in truth, and sincere devotion to Nārāyaṇa or Rudra. Inner purity (śauca) is recognized by the absence of self-importance and by steady bhakti.
In the Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and right conduct. Here he reframes pilgrimage and purity as primarily inner qualities—wisdom without ego and devotion—rather than merely external travel or ritual.