Adhyaya 70

Verse 1

नाम मुक्ताफलपरीक्षा नामैकोनसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच / दिवाकरस्तस्य महामहिम्नो महासुरस्योत्तमरत्नबीजम् / असृग्गृहीत्वा चरितुं प्रतस्थे निस्त्रिंशनीलेन नभः स्थलेन

“Khảo nghiệm ngọc trai”—đó là chương thứ sáu mươi chín. Sūta nói: Mặt Trời, mang theo dòng huyết—hạt giống tối thượng của châu báu nơi đại A-tu-la đầy uy quang—liền lên đường du hành khắp trời, bầu không thẫm xanh như lưỡi kiếm tuốt trần.

Verse 2

जेत्त्रा सुराणां समरेष्वजस्त्रं वीर्यावलेपोद्धतमानसेन / लङ्काधिपेनार्धपथे समेत्य स्वर्भानुनेव प्रसभं निरुद्धः

Ngài—kẻ từng không ngừng chiến thắng chư thiên nơi chiến địa—đã bị chặn lại một cách cưỡng bức giữa đường, khi gặp chúa tể Laṅkā, lòng phồng lên vì kiêu mạn trước sức mạnh của chính mình, như Svarbhānu xưa từng ngăn che quang minh của thiên thể.

Verse 3

तत्सिंहलीचारुनितम्बबिम्बविक्षो भितागाधमहाह्रदायाम् / पूगद्रुमाबद्धतटद्वयायां मुमोच सूर्यः सरिदुत्तमायाम्

Tại đó, trong dòng sông tối thượng—nơi những vực nước lớn sâu không dò bị khuấy động bởi đôi hông tròn xinh của các thiếu nữ Sinhalī, và đôi bờ được viền buộc bởi hàng cau—Mặt Trời đã buông tỏa quang huy rồi tiếp bước đi qua.

Verse 4

ततः प्रभृति सा गङ्गा तुल्यपुण्यफलोदया / नाम्ना रावणगङ्गेति प्रथिमानमुपागता

Từ đó về sau, dòng nước ấy—ban phước quả công đức ngang với sông Gaṅgā—được biết đến rộng rãi với danh xưng “Rāvaṇa-Gaṅgā”, và tiếng tăm lan xa.

Verse 5

ततः प्रभृत्येव च शर्वरीषु कूलानि रत्नैर्निचितानि तस्याः / सुवर्णनाराचशतैरिवान्तर्बहिः प्रदीप्तैर्निशितानि भान्ति

Từ đó về sau, trong những đêm tối, đôi bờ sông ấy hiện ra như chất đầy châu báu, rực sáng như thể bên trong lẫn bên ngoài đều được xếp hàng bởi hàng trăm mũi tên vàng sắc bén, bừng cháy ánh quang.

Verse 6

तस्यास्तटेपूज्ज्वचारुरागा भवन्ति तोयेषु च पद्मरागाः / सौगन्धिकोत्थाः कुरुविन्दजाश्च महागुणाः स्फाटिकसंप्रसूताः

Trên bờ của dòng ấy hiện ra những bảo châu rực rỡ, đẹp đẽ; trong nước lại có hồng ngọc. Lại sinh khởi những lam ngọc thơm và đá kuruvinda—những bảo vật thượng hạng—phát xuất từ nguồn pha lê trong suốt tinh khiết.

Verse 7

बन्धू कगुञ्जासकलेन्द्रगोपजवासमासृक्समवर्णशोभाः / भ्राजिष्णवो दाडिमबीजवर्णास्तथापरे किशुकपुष्पभासः

Có viên rực rỡ với sắc như hoa bandhūka, quả guñjā, côn trùng indragopa, hoa dâm bụt và máu tươi; có viên lại sáng như màu hạt lựu, và có viên khác nữa chói ngời như vẻ huy hoàng của hoa kiśuka.

Verse 8

खिन्दुरपद्मोत्पलकुङ्कुमानां लाक्षारसस्यापि समानवर्णः / सांद्रे ऽपि रागे प्रभया स्वयैव भान्ति स्वलक्ष्याः स्फुटमध्यशोभाः

Cùng một sắc như chu sa, phấn hoa sen và sen xanh, nghệ tây, thậm chí cả thuốc nhuộm lac—dẫu màu đậm sâu—những dấu ấy vẫn tự chiếu sáng bằng quang huy của chính mình, mỗi dấu mang đặc tính riêng, với vẻ rạng ngời rõ nét nơi trung tâm.

Verse 9

भानोश्च भासामनुवेधयोगामासाद्य रशमि प्रकरेण दूरम् / पार्श्वानि सर्वाण्यनुरञ्जयन्ति गुणापपन्नाः स्फटिकप्रसूताः

Được đầy đủ phẩm tính riêng và sinh từ pha lê, chúng đạt năng lực tiếp nhận quang huy của Mặt Trời; rồi bằng muôn tia sáng vươn xa, chúng chiếu rạng và nhuộm ánh lên mọi phía chung quanh.

Verse 10

कुसुंभनीलव्यतिमिश्ररागप्रत्युग्ररक्ताबुजतुल्यभासः / तथापरे ऽरुष्करकण्टकारिपुष्पत्विषो हिङ्गुलवत्त्विषो ऽन्ये

Có viên mang sắc pha giữa kusumbha (hồng hoa) và lam thẫm, rực lên như những đóa sen đỏ mãnh liệt; có viên khác ánh màu của hoa aruṣkara và kaṇṭakāri; lại có viên nữa lấp lánh như hiṅgula, sắc chu sa chói sáng.

Verse 11

चकोरपुंस्कोकिलसारसानां नेत्रावभासश्च भवन्ति केचित् / अन्ये पुनः सन्ति च पुष्पितानां तुल्यत्विषा कोकनदोत्तमानाम्

Có đôi mắt rực sáng như ánh của chim cakora đực, chim cuốc và chim sếu; lại có đôi mắt khác, với quang huy đồng đều, tựa những đóa sen đỏ (kokanada) nở rộ thượng hạng.

Verse 12

प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायः समानाः स्फटिकोद्भवानाम् / आनीलरक्तोत्पलचारुभासः सौगन्धिकोत्था मणयो भवन्ति

Về uy lực, độ cứng và trọng lượng, các bảo châu phát sinh từ nguồn Saugaṇdhika phần nhiều tương đương với những viên sinh từ pha lê (sphaṭika); nhưng chúng tỏa ánh đẹp như sen xanh và sen đỏ.

Verse 13

कामं तु रागः कुरुविन्दजेषु स नैव यादृक् स्फटिकोद्भवेषु / निरर्चिषो ऽन्तर्बहुला भवन्ति प्रभाववन्तो ऽपि नतैः समस्तैः

Dẫu hồng ngọc (kuruvinda) có thể hiện sắc thắm đậm, màu ấy vẫn không như nơi các bảo châu sinh từ pha lê. Kẻ thiếu quang huy thì bên trong đặc nặng; dẫu có vẻ mạnh mẽ, rốt cuộc cũng bị mọi người hạ thấp.

Verse 14

ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः / पद्मरागघनं रागं बिभ्राणाः स्फटिकार्चिषः

Nhưng những bảo châu kuruvindaka sinh trong sông Rāvaṇa-Gaṅgā lại mang sắc đỏ thẫm của padmarāga (hồng ngọc), và tỏa rạng như ánh pha lê (sphaṭika).

Verse 15

वर्णानुयायिनस्तेषा मान्ध्रदेशे तथा परे / न जायन्ते हि ये केचिन्मूल्यलेशमवाप्नुयुः

Tại xứ Andhra và cả những miền khác nữa, quả thật không có ai sinh ra vừa noi theo bổn phận varṇa (varṇa-dharma) ấy mà lại đạt được dù chỉ chút lợi lộc vật chất.

Verse 16

तथैव स्फाटिकोत्थानां देशे तुम्बुरुसंज्ञके / सधर्माणः प्रजायन्ते स्वल्पमूल्या हि ते स्मृताः

Cũng vậy, tại vùng đất mang tên Tumburu, những kẻ sinh từ pha lê được sinh ra với khuynh hướng tương tự; họ được ghi nhớ là có giá trị thấp kém.

Verse 17

वर्णाधिक्यं गुरुत्वं च स्निग्धता समताच्छता / अर्चिष्मत्ता महत्ता च मणीनां गुणसंग्रहः

Sắc màu phong phú, độ nặng, độ bóng mượt, sự đều đặn và trong sáng, ánh rực rỡ, và kích thước lớn—tất cả hợp thành tổng thể các phẩm chất của ngọc báu.

Verse 18

ये कर्करच्छिद्रमलोपदिग्धाः प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः / न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समानतो जातिगुणैः समस्तैः

Những viên ngọc thô ráp, đầy lỗ hổng, bị bôi bẩn, mất ánh, sờ vào cứng sượng và đổi màu—không được xem là quý hảo, dù nói chung thuộc cùng một loại và có các phẩm tính căn bản tương tự.

Verse 19

दोषोपसृष्टं मणिमप्रबोधाद्विभर्ति यः कश्चन कञ्चिदेव / तं शोकचिन्तामयमृत्युवित्तनाशादयो दोषगणा भजन्ते

Ai vì vô minh mà đeo một viên ngọc bị nhiễm khuyết tật, người ấy sẽ bị cả bầy tai họa bám lấy: sầu khổ, lo âu, tai ương như cái chết, mất của cải và những điều tương tự.

Verse 20

कामं चारुतराः पञ्च जातीना प्रतिरूपकाः / विजा तयः प्रयत्नेन विद्वांस्तनुपलक्षयेत्

Dẫu có năm loại giả dạng rất đẹp, trông như các chủng loại chân thật, người học giả vẫn phải dụng công cẩn trọng để nhận ra những thứ không đúng (đồ giả) qua các dấu hiệu vi tế.

Verse 21

कलशपुरोद्भवसिंहलतुम्बुरुदेशोत्थमुक्तपाणीयाः / श्रीपूर्णकाश्च सदृशा विजातयः पद्मरागाणाम्

Những viên hồng ngọc ấy được gọi là loại Padmarāga khi chúng phát sinh từ Kalaśapura, xứ Siṃhala và vùng Tumburu; khi chúng rực sáng, đầy vẻ huy hoàng, giống như hồng ngọc chân chính, tuy thuộc các tiểu loại khác nhau.

Verse 22

तुषोपसर्गात्कलशाभिधानमाताम्रभावादपि तुम्बुरूत्थम् / कार्ष्ण्यात्तथा सिंहलदेशजातं मुक्ताभिधानं नभसः स्वभावात्

Vì có phần phụ bám như lớp vỏ, nó được gọi là “kalaśa”; vì sắc đỏ như đồng, lại nói rằng nó phát sinh từ tumburu. Cũng vậy, do ánh sẫm tối, nó được gọi là “muktā” sinh ở xứ Siṃhala; và theo tự tính của nó—tựa như bầu trời—nó mang danh “muktā”, nghĩa là “kẻ được giải thoát”.

Verse 23

श्रीपूर्णकं दीप्तिविनाकृतत्वाद्विजातिलिङ्गाश्रय एव भेदः / यस्ताम्रिकां पुष्यति पद्मरागो योगात्तुषाणामिव पूर्णमध्यः

Vì ánh rực của Śrīpūrṇaka không hề suy giảm, sự khác biệt chỉ nằm ở dấu hiệu bên ngoài và cách phân loại. Như Padmarāga làm nuôi dưỡng sắc đỏ ánh đồng, cũng vậy—nhờ sự phối hợp thích đáng—phần giữa trở nên đầy đặn, như hạt lúa no tròn trong lớp vỏ trấu.

Verse 24

स्त्रेहप्रदिग्धः प्रतिभाति यश्च यो वा प्रघृष्टः प्रजहाति दीप्तिम् / आक्रान्तमूर्धा च तथाङ्गुलिभ्यां यः कालिकां पार्श्वगतां बिभर्ति

Ngọn đèn kia, khi được thấm dầu thì bừng sáng, nhưng nếu bị chà xát quá mức lại mất đi ánh rực; và kẻ (hay loài) có đầu bị ấn xuống, các ngón tay mang vệt đen dọc hai bên—tất cả đều được nhận biết như những dấu hiệu trong ngữ cảnh này.

Verse 25

संप्राप्य चोत्क्षिप्य यथानुवृत्तिं विभर्तियः सर्वगुणानतीव / तुल्यप्रमाणस्य च तुल्यजातेर्यो वा गुरुत्वेन भवेत्तु तुल्यः / प्राप्यापि रत्नाकरजा स्वजातिं लक्षेद्गुरुत्वेन गुणेन विद्वान्

Người nào đạt được (địa vị) rồi lại vươn lên theo đúng thứ tự, thực sự mang trọn các đức tính vượt trội—người ấy, dù giữa những kẻ đồng lượng đồng tộc, vẫn trở nên “nặng” hơn (cao trọng hơn) nhờ đức hạnh. Bậc trí nhận ra sự lớn lao bởi phẩm chất nội tại: dẫu chỉ đạt cùng “chủng loại” như viên ngọc sinh từ biển cả, giá trị vẫn được biết qua trọng lượng và sự tinh mỹ.

Verse 26

अप्रणश्यति सन्देहे शाणे तु परिलेखयेत् / सु(स्व) जातकसमुत्थेन लिखित्वापि परस्परम्

Nếu có bất kỳ nghi ngờ nào về độ bền của nó, người ta nên thử nó trên đá mài; và ngay cả sau khi đã ghi chép lại, người ta cũng nên đối chiếu nó với những gì xuất phát từ lá số tử vi của chính mình.

Verse 27

वज्रं वा कुरुविन्दं वा विमुच्यानेन केनचित् / नाशक्यं लेखनं कर्तुं पद्मरागेन्द्रनीलयोः

Ngay cả khi người ta sử dụng kim cương hay đá kuruvinda làm bút khắc, thì cũng không thể nào khắc hay làm trầy xước được hồng ngọc và lam ngọc bằng bất kỳ cách nào.

Verse 28

जात्यस्य सर्वे ऽपि मणेर्न जातु विजातयः सन्ति समानवर्णाः / तथापि नानाकरणार्थमेव भेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः

Trong số các loại đá quý cùng một lớp, không bao giờ có các chủng loại khác nhau mà lại có cùng một màu sắc; tuy nhiên, chính để giải thích cho các nguyên nhân và chức năng đa dạng, một phương pháp phân loại tối thượng đã được truyền dạy.

Verse 29

गुणोपपन्नेन सहावबद्धोमेणिर्न धार्यो विगुणो हि जात्या / न कौस्तुभेनापि सहावबद्धं विद्वान्विजातिं बिभृयात्कदाचित्

Một viên ngọc vốn dĩ đã khiếm khuyết thì không nên đeo, ngay cả khi nó được đính cùng với một viên ngọc có phẩm chất tuyệt vời. Tương tự, ngay cả khi một vật được gắn cùng với viên ngọc Kaustubha, người khôn ngoan cũng không bao giờ nên chấp nhận hay mang theo thứ thuộc loại thấp kém.

Verse 30

चाण्डाल एको ऽपि यथा द्विजातीन्समेत्य भूरीनपि हन्त्ययत्नात् / अथो मणीन्भूरिगुणोपपन्नाञ्छक्रोति विप्लावयितुं विजात्यः

Cũng giống như một kẻ Chandala duy nhất, khi gặp nhiều người thuộc tầng lớp hai lần sinh, có thể tiêu diệt họ mà không cần tốn nhiều công sức, thì một viên đá thuộc loại thấp kém cũng có thể làm hỏng và gây rối loạn cho ngay cả những viên ngọc quý được ban tặng nhiều phẩm hạnh.

Verse 31

सपत्नमध्ये ऽपि कृताधिवासं प्रमादवृत्तावपि वर्तमानम् / न पद्मरागस्य महागुणस्य भर्तारमापत्स्पृशतीह काचित्

Dẫu sống giữa những kẻ đối địch, dẫu hành xử có phần sơ suất, tai ương cũng chẳng chạm đến người sở hữu đại đức của padmarāga (hồng ngọc).

Verse 32

दोषोपसर्गप्रभवाश्च ये ते नोपद्रवास्तं समभिद्रवन्ति / गुणैः समुत्तेजितचारुरागं यः पद्मरागं प्रयतो बिभर्ति

Những khổ nạn phát sinh từ lỗi lầm và ô nhiễm không thể xâm phạm người, với sự cẩn trọng có kỷ luật, mang giữ padmarāga (hồng ngọc) — sắc đẹp của nó rực lên bởi chính các đức tính của mình.

Verse 33

वज्रस्य यत्तण्डुलसंख्ययोक्तं मूल्यं समुत्पादितगौरवस्य / तत्पद्मरागस्य महागुणस्य तन्माषकल्पाकलितस्य मूल्यम्

Giá của kim cương được nêu bằng cách đếm theo hạt gạo, tùy theo trọng lượng đã thành; cũng vậy, giá của padmarāga (hồng ngọc) đầy đại đức được định theo chuẩn đã lập, tính bằng đơn vị māṣa.

Verse 34

वर्णदाप्त्यपपन्नं हि मणिरत्नं प्रशस्यते / ताभ्यामीषदपि भ्रष्टं मणिमूल्यात्प्रहीयते

Một viên bảo châu được ca ngợi khi có màu sắc và ánh lấp lánh đúng mực; nhưng chỉ cần lệch khỏi hai điều ấy dù đôi chút, nó liền bị giảm giá trị của ngọc.