Adhyaya 30

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् / पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

Như vậy trong Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, phần trước do thần Vāyu thuyết, ở Anuṣaṅga-pāda thứ hai, chương thứ hai mươi chín mang tên “Saṅkhyāvartta”. Śāṃśapāyana thưa: “Vào lúc mở đầu thời Tretā-yuga, nghi lễ yajña đã khởi hành như thế nào? Xin hãy nói cho tôi đúng như đã diễn ra trong cuộc sáng tạo Svāyambhuva thuở trước.”

Verse 2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै / कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

Khi thời đoạn chuyển tiếp gắn với Kṛta-yuga đã ẩn mất, và dòng vận hành mang tên “Kāla” khởi động, bấy giờ Tretā-yuga liền đến.

Verse 3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

Khi các dược thảo đã sinh khởi, việc ban mưa bắt đầu vận hành, nghề sinh kế (vārttā: nông nghiệp và thương mại) được thiết lập, và con người lại chuyên tâm vào đạo của gṛhastha-āśrama.

Verse 4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया / संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

Họ đã thiết lập trật tự varṇa và āśrama theo đúng thứ lớp; rồi sau khi gom đủ các vật dụng ấy, yajña đã được khởi hành như thế nào?

Verse 5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने / यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

Nghe vậy, Sūta nói: “Này Śāṃśapāyana, hãy lắng nghe; ta sẽ thuật lại việc yajña đã khởi hành ra sao vào buổi đầu Tretā-yuga.”

Verse 6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः / अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

Vào thuở đầu của cuộc sáng tạo Svāyambhuva, ta sẽ thuật lại theo thứ tự. Khi thời khắc hoàng hôn đã ẩn mất, cùng với thời đại Kṛta-yuga.

Verse 7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा / औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

Khi sự tính đếm thời gian vận hành và Tretā-yuga đến, các dược thảo sinh khởi, và việc tạo tác mưa cũng bắt đầu.

Verse 8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च / वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

Khi nghề nghiệp sinh kế (nông nghiệp, thương mại) đã được thiết lập và người đời chuyên tâm lao nhọc việc nhà, bấy giờ tôn lập trật tự varṇa–āśrama và kết tập các thần chú thành hệ thống.

Verse 9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु / तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

Sau khi đem các thần chú ấy ứng dụng vào các nghiệp ở đời này và đời sau, bấy giờ đấng chủ tể Viśvabhug Indra khởi lập lễ tế yajña.

Verse 10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः / तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

Cùng với hết thảy chư thiên, đầy đủ mọi phẩm vật nghi lễ, các đại thánh hiền (mahārṣi) đã tụ hội nơi lễ Aśvamedha được bày mở của Ngài.

Verse 11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः / कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

Khi lễ tế yajña được cử hành với các thú hiến tế thanh tịnh, mọi người tụ hội và cất lời; các ṛtvik bận rộn trong nghi lễ, nên công việc yajña diễn ra liên tục không gián đoạn.

Verse 12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् / परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

Khi mọi bài saṃpragītha và các khúc Sāma được xướng lên êm dịu, những vị adhvaryu nhanh nhẹn—đi vòng quanh đàn tế—cũng chuyên chú vào phận sự của mình.

Verse 13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च / हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

Khi các thú hiến tế thanh tịnh cùng đàn thú đã được buộc lại, các brāhmaṇa hành trì agnihotra dâng những āhuti vào ngọn lửa cúng tế (haviṣyāgni).

Verse 14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा / य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

Bấy giờ, theo thứ tự, tất cả các thần linh nhận phần yajña đều được thỉnh mời; những vị thần làm chủ các căn (indriya) cũng khi ấy trở thành người thọ phần của yajña.

Verse 15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये / अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

Khi ấy họ khẩn cầu các thần linh vốn hiển lộ trong những kalpa và thời kỳ khác; và vào lúc praiṣa, các adhvaryu cùng các bậc maharṣi quả thật đều đứng dậy trong sự sẵn sàng mãnh liệt.

Verse 16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा / प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

Các đại hiền triết thấy bầy thú khốn khổ ấy, bèn tụ hội hỏi Đế Thích: “Nghi thức tế tự (yajña) này của ngài là gì?”

Verse 17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः / ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

Hỡi bậc tối thượng trong chư thiên! Vì ham muốn “pháp của bạo hại”, phi pháp này trở nên mạnh; bởi vậy trong yajña của ngài mới có việc sát hại súc vật.

Verse 18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया / नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

Phi pháp này khởi lên bằng việc hại súc vật để phá hoại chánh pháp; đây không phải pháp, mà là phi pháp— bạo hại không được gọi là pháp.

Verse 19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति / विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

Nếu ngài muốn cử hành yajña, hãy làm theo Āgama: bằng yajña đúng nghi thức, hợp chánh pháp và không sai lệch.

Verse 20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते / त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

Hỡi bậc tối thượng trong chư thiên! (Hãy làm yajña) bằng những “hạt giống yajña” không có bạo hại; dù để đến ba năm cũng không nảy mầm.

Verse 21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा / एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

Hỡi bậc đại trí, pháp này thuở xưa do Viranci (Phạm Thiên) thiết lập; cũng như vậy, các hiền thánh thấy chân lý đã tâu rõ với Indra, đấng chủ trì cõi thế.

Verse 22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः / जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

Bấy giờ giữa Indra và các đại hiền thánh nảy sinh cuộc tranh luận rất lớn: trong tế lễ, nên cúng tế bằng loài hữu tình (động) hay vô tình (tĩnh), và bằng những gì?

Verse 23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः / सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

Các đại hiền thánh mỏi mệt vì tranh luận, bèn xác quyết chân lý; sau khi hòa lời với Indra, họ hỏi Vasu, vị du hành trên không trung.

Verse 24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप / औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

Hỡi bậc quân vương đầy trí tuệ, trong chuyện của Auttānapāda, ngài đã thấy nghi thức tế lễ như thế nào? Bậc Chúa tể, xin nói rõ và xua tan nghi hoặc của chúng tôi.

Verse 25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् / वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

Nghe lời họ, Vasu suy xét mạnh yếu; nhớ lại Kinh Veda và các luận thư, ngài liền thuyết giảng chân nghĩa của tế lễ yajña.

Verse 26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः / यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

Vua nói: “Hãy cử hành tế lễ đúng như nghi pháp đã truyền dạy. Lễ tế của ta nên được dâng bằng vật hiến tế là súc vật, các phẩm vật thanh tịnh, cùng hạt giống và trái quả nữa.”

Verse 27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ / यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

Theo các hệ darśana và āgama của ta, bản tính của yajña vốn có himsā; bởi tại đây, các thần chú dâng lên chư thiên đã được các đại hiền (maharṣi) nêu là mang dấu ấn của himsā.

Verse 28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः / तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

Dựa trên tính xác chứng của các hệ darśana như Tāraka v.v., được hun đúc bởi khổ hạnh lâu dài, ta đã nói như vậy; vì thế các ngươi xứng đáng tiếp nhận điều ấy.

Verse 29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः / तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

Hỡi các dvija, nếu pramāṇa chỉ chính là những lời mantra ấy, thì hãy để yajña vận hành đúng như vậy; bằng không, lời các ngươi sẽ thành hư vọng.

Verse 30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः / अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

Sau khi đáp như thế, các bậc hiền triết giàu khổ hạnh, tâm đã điều phục, thấy điều ấy là không thể tránh, bèn nhiếp lời và lặng thinh.

Verse 31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् / ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

Vừa nghe lời ấy, nhà vua liền đi vào Rasātala; trở thành Vasu đi lên, rồi lại thành kẻ cư hành nơi Rasātala.

Verse 32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् / धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

Bởi lời ấy, ông trở thành kẻ ở nơi tầng đáy của đất; vua Vasu, người dứt nghi về dharma, đã rơi vào đường hạ đọa.

Verse 33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये / बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

Vì thế, khi còn nghi ngờ, một người—dẫu uyên bác—cũng không nên nói như quyết định; đường đi của dharma có nhiều cửa, vi tế và xa vời.

Verse 34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् / देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

Vì thế, nếu không nương tựa chư thiên và các hiền rishi—trừ Svāyambhuva Manu—không ai có thể nói về dharma một cách quyết định.

Verse 35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः / ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

Vì thế, các Maharsi đã nói rằng ahimsa là cánh cửa của dharma; muôn triệu hiền rishi nhờ khổ hạnh của mình mà lên cõi trời.

Verse 36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः / उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

Vì thế các đại hiền không ca ngợi bố thí hay tế lễ; bậc giàu công khổ hạnh tôn quý nếp sống uñcha, rễ-củ, trái, rau và bình nước thanh tịnh.

Verse 37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः / अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

Dâng hiến như vậy, người có khả năng được an lập nơi cõi trời; không hại, không tham, khổ hạnh, lòng thương muôn loài và tự chế—đó là đức hạnh.

Verse 38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः / सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

Phạm hạnh, chân thật, lòng thương, sự tha thứ và kiên trì—đó là gốc rễ khó đạt của Sanātana Dharma.

Verse 39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः / प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

Nghe rằng có những bậc vô tội, thuộc hàng Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ v.v., thành tựu nhờ khổ hạnh: Priyavrata, Uttānapāda, Dhruva, Medhātithi và Vasu.

Verse 40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च / प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

Cũng vậy, Sudhāmā, Virajā, Śaṅkha, Pāṇḍyaja; và các vị vua Prājīnabarhi, Parjanya, Havirdhāna v.v. cũng được nói là thành tựu nhờ khổ hạnh.

Verse 41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः / राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

Những vị này và còn nhiều vị khác đã nhờ khổ hạnh riêng của mình mà lên cõi trời. Họ là các rājaṛṣi đại hùng lực, danh tiếng đã được an lập vững bền.

Verse 42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः / ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

Vì thế, khổ hạnh vượt trội hơn tế lễ, bởi nó là nguyên nhân của mọi sự. Thuở xưa, chính Brahmā đã dùng khổ hạnh mà tạo dựng toàn thể vũ trụ này.

Verse 43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् / द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

Vì vậy, tế lễ ấy không theo kịp khổ hạnh; truyền thống ghi rằng điều này lấy khổ hạnh làm gốc. Tế lễ gồm lễ vật và thần chú, còn khổ hạnh mang tính anāśana—nhịn ăn.

Verse 44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः / ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

Nhờ tế lễ, người ta đạt đến chư thiên; nhờ khổ hạnh, đạt địa vị Vairāja. Nhưng nhờ xuất gia và ly tham, đạt ‘hành nghiệp Phạm’—tức chiến thắng đối với prakṛti.

Verse 45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः / एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

Nhờ trí tuệ, người ta đạt Kaivalya; năm con đường ấy được ghi nhớ. Vì vậy đã nảy sinh cuộc tranh luận rất lớn về việc thiết lập tế lễ.

Verse 46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

Trong Manvantara Svayambhuva thuở xưa của chư thiên và các hiền thánh, các rishi thấy kẻ ấy đã bị khuất phục bởi sức mạnh của Dharma.

Verse 47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् / गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

Bỏ ngoài tai lời của Vasu, tất cả họ trở về như lúc đến. Khi các đoàn muni đã đi, chư thiên hoàn tất lễ tế yajña.

Verse 48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे / ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

Sự khởi lập yajña trong Manvantara Svayambhuva là như thế. Từ đó về sau, yajña này vận hành cùng với các yuga.