Shloka 29
The City Equal to Amarāvatī: Creation of Households, Women, and Civic Splendor
Arjunopākhyāna Context
Devanagari script
पश्यन्विशामधिपतिः पुरसंपदं तामुच्चैः शशंस मनसा वचसेव राजन् / मेने च हैहयपतिर्भुवि दुर्लभेयं क्षात्री मनोहरतरा महिता हि संपत्
Transliteration
paśyanviśāmadhipatiḥ purasaṃpadaṃ tāmuccaiḥ śaśaṃsa manasā vacaseva rājan / mene ca haihayapatirbhuvi durlabheyaṃ kṣātrī manoharatarā mahitā hi saṃpat
Translation
Thấy sự phồn thịnh của kinh thành ấy, vị vua—chúa tể muôn dân—đã tán dương cao cả bằng tâm và lời. Vua Haihaya cũng nghĩ rằng trên cõi đất, phú quý của bậc Sát-đế-lỵ vừa huy hoàng vừa quyến rũ như thế thật hiếm có.
Word by Word
paśyanseeing
paśyan:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootpaś (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle/शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्रियाविशेषणभावेन
viśām-adhipatiḥthe lord of the people (king)
viśām-adhipatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviś (प्रातिपदिक) + adhipati (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative): ‘viśām’ (षष्ठी बहुवचन) + ‘adhipatiḥ’; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
pura-saṃpadamthe city’s splendor/prosperity
pura-saṃpadam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpura (प्रातिपदिक) + saṃpad (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष: ‘purasya saṃpat’ (city’s prosperity); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
tāmthat (her/it)
tām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम
uccaiḥaloud; highly
uccaiḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootuccaiḥ (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
śaśaṃsapraised; extolled
śaśaṃsa:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootśaṃs (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
manasāwith (his) mind
manasā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootmanas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
vacasāwith speech
vacasā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootvacas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
ivaas if; like
iva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमा-अव्यय (particle of comparison)
rājanO king
rājan:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
menethought; considered
mene:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootman (धातु)
Formलिट् (Perfect/लिट्), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
haihaya-patiḥthe lord of the Haihayas
haihaya-patiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roothaihaya (प्रातिपदिक) + pati (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष: ‘haihayānāṃ patiḥ’; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
bhuvion earth
bhuvi:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhū (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
durlabhārare; hard to obtain
durlabhā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdurlabha (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
iyamthis
iyam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम
kṣātrīroyal (kṣatriya)
kṣātrī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkṣātrī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
manohara-tarāmore charming
manohara-tarā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootmanohara (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तृतीय-तुल्य (comparative/तरप्)
mahitāhonored; exalted
mahitā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootmah (धातु)
Formभूतकाले क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle/क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
hiindeed
hi:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
saṃpatprosperity; fortune
saṃpat:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaṃpad (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन