Adhyaya 9

Verse 1

श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥

Vị bà-la-môn thánh thiện nói: Những gì con người xem là quý nhất, sự chiếm hữu và chấp trước vào đó rốt cuộc sinh khổ. Người trí buông bỏ tâm sở hữu, liền đạt hạnh phúc vô hạn.

Verse 2

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥

Một con chim ưng đang giữ miếng thịt bị những chim ưng lớn khác, vì không kiếm được mồi, lao vào tấn công. Khi mạng sống bị đe dọa, nó bỏ miếng thịt ấy và liền nếm được an lạc chân thật.

Verse 3

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥

Với ta không có danh hay nhục, cũng chẳng lo nhà cửa con cái. Ta vui đùa trong Chân Ngã, hoan hỷ trong Chân Ngã; vì thế ta lang thang trên đời như một đứa trẻ.

Verse 4

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥

Trong đời này chỉ có hai hạng người thoát mọi lo âu và chìm trong đại hỷ lạc: kẻ ngu ngơ như trẻ nhỏ, và người đã đến gần Đấng Tối Thượng, vượt ngoài ba guṇa.

Verse 5

क्व‍‍चित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्व‍ापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥

Một lần, một thiếu nữ đến tuổi kết hôn ở nhà một mình vì cha mẹ và bà con hôm ấy đi nơi khác. Khi ấy vài người đàn ông đến, mong được cưới nàng. Nàng tiếp đãi họ với sự kính trọng và hiếu khách xứng đáng.

Verse 6

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥

Để chuẩn bị bữa ăn cho các vị khách ấy, nàng vào chỗ kín và bắt đầu giã gạo. Khi giã, những vòng tay bằng vỏ ốc (shankha) trên tay nàng va vào nhau, phát ra tiếng động lớn.

Verse 7

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥

Nàng cho tiếng động ấy là điều đáng xấu hổ nên vô cùng thẹn thùng. Thiếu nữ thông minh ấy bẻ vỡ các vòng tay shankha từng chiếc một, chỉ để lại mỗi cổ tay hai chiếc.

Verse 8

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥

Sau đó, khi nàng tiếp tục giã gạo, hai vòng ở mỗi cổ tay vẫn va vào nhau gây tiếng động. Vì vậy nàng tháo bớt mỗi tay một vòng; khi mỗi cổ tay chỉ còn một vòng thì không còn tiếng động nữa.

Verse 9

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥

Hỡi bậc chế ngự kẻ thù, vì muốn hiểu rõ chân tánh của thế gian, ta du hành khắp cõi đời; và trong cuộc du hành ấy, ta đã tận mắt chứng kiến và học lấy bài học từ thiếu nữ kia.

Verse 10

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥

Khi nhiều người cùng sống một chỗ, chắc chắn sẽ có cãi vã; ngay cả chỉ hai người cũng dễ sinh chuyện tán gẫu vô ích và bất đồng. Vì vậy để tránh xung đột, nên sống một mình—như bài học từ chiếc vòng tay của cô gái trẻ.

Verse 11

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥

Khi đã thuần thục tư thế ngồi và chế ngự hơi thở, hành giả nên gom tâm vào một điểm. Nhờ thực hành yoga có kỷ luật cùng với ly tham (vô chấp), không lơ là, tâm sẽ được an trụ vững vàng.

Verse 12

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

Khi tâm an trụ vững nơi Đấng Bhagavān Tối Thượng, nó dần dần rũ bỏ bụi bặm của nghiệp. Khi sattva tăng trưởng, rajas và tamas bị gột sạch; rồi dần vượt qua cả sattva, đạt đến nirvāṇa không còn “nhiên liệu”.

Verse 13

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

Vì thế, khi ý thức bị giữ chặt trong Ātman (Chân Lý Tuyệt Đối), người ấy không còn nhận biết nhị nguyên trong-ngoài. Như người thợ làm mũi tên mải miết nắn thẳng mũi tên đến nỗi không thấy nhà vua đi ngang sát bên.

Verse 14

एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥

Một bậc thánh nên du hành một mình, không có nơi cư trú cố định. Luôn tỉnh giác, sống ẩn mật và cư xử sao cho người đời không nhận ra. Đi không bạn đồng hành và chỉ nói khi thật cần thiết.

Verse 15

गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥

Người sống trong thân xác tạm bợ mà cố dựng một mái nhà hạnh phúc thì kết cục vô ích và khổ lụy. Còn con rắn chui vào nhà do kẻ khác xây mà vẫn an nhiên thịnh vượng.

Verse 16

एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥

Chỉ một mình Nārāyaṇa là Đấng Thần linh đáng thờ phụng của mọi loài. Ngài tự dùng māyā mà tạo dựng vũ trụ; đến cuối kiếp, qua quyền lực của Thời gian, Ngài thu nhiếp và tiêu dung tất cả, gom cả vũ trụ cùng các hữu tình bị ràng buộc trở về trong chính Ngài. Khi ấy Ngài đứng một mình, độc nhất vô nhị, là chỗ nương tựa của muôn pháp.

Verse 17

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

Khi Thượng Đế tối cao hiển lộ năng lực của Ngài dưới dạng Thời gian và dẫn các năng lực vật chất như sattva trở về trạng thái quân bình, Ngài vẫn là Đấng Chủ tể tối thượng của trạng thái trung tính ấy gọi là pradhāna, cũng như của các jīva. Ngài là đối tượng thờ phụng tối thượng của mọi loài—từ bậc giải thoát, chư thiên đến kẻ còn bị ràng buộc. Ngài vĩnh viễn không mang danh tướng vật chất và chính là toàn thể hỷ lạc linh thiêng được nếm trải khi chiêm ngưỡng hình tướng siêu việt của Ngài; đó là ý nghĩa viên mãn của “giải thoát”.

Verse 18

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

Khi Thượng Đế tối cao hiển lộ năng lực của Ngài dưới dạng Thời gian và dẫn các năng lực vật chất như sattva trở về trạng thái quân bình, Ngài vẫn là Đấng Chủ tể tối thượng của trạng thái trung tính ấy gọi là pradhāna, cũng như của các jīva. Ngài là đối tượng thờ phụng tối thượng của mọi loài—từ bậc giải thoát, chư thiên đến kẻ còn bị ràng buộc. Ngài vĩnh viễn không mang danh tướng vật chất và chính là toàn thể hỷ lạc linh thiêng được nếm trải khi chiêm ngưỡng hình tướng siêu việt của Ngài; đó là ý nghĩa viên mãn của “giải thoát”.

Verse 19

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

Hỡi bậc chế ngự kẻ thù, vào buổi đầu sáng tạo, Đấng Bhagavān hiển lộ năng lực siêu việt của Ngài như Thời gian, khuấy động māyā gồm ba guṇa, và nhờ māyā ấy Ngài tạo ra mahat-tattva, “sợi chỉ” của biểu hiện vũ trụ.

Verse 20

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥

Các bậc đại hiền triết nói rằng: thực thể làm nền tảng hiển lộ của ba guna và khiến vũ trụ muôn vẻ hiện bày được gọi là sūtra hay mahat-tattva. Vũ trụ này được dệt trong mahat-tattva ấy, và do năng lực của nó, jīva trôi lăn trong cõi vật chất.

Verse 21

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥

Như con nhện từ trong mình nhả tơ qua miệng, giăng ra, vui đùa một thời rồi cuối cùng nuốt lại, cũng vậy, Đấng Tối Thượng triển khai śakti riêng của Ngài từ chính nội tại Ngài. Ngài phô bày mạng lưới vũ trụ, vận dụng theo ý chỉ, và rốt cuộc thu nhiếp tất cả trở về trong chính Ngài.

Verse 22

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्‍नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥

Nếu vì yêu, ghét hay sợ mà một chúng sinh có thân xác cố định tâm trí bằng trí tuệ và sự tập trung trọn vẹn vào một hình tướng nào đó, thì chắc chắn sẽ đạt đến hình tướng ấy. Điều gì được quán niệm thường xuyên, người ấy sẽ trở thành như vậy.

Verse 23

कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥

Tâu Đại vương, có lần một con ong bắp cày ép một côn trùng yếu vào tổ và giam giữ nó. Vì sợ hãi, côn trùng ấy luôn quán niệm kẻ bắt mình, và không rời bỏ thân xác, dần dần đạt đến trạng thái giống như ong bắp cày. Do đó, cảnh giới đạt được tùy theo sự tập trung liên tục.

Verse 24

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श‍ृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥

Tâu Đại vương, từ tất cả những bậc thầy tâm linh ấy, ta đã thu nhận trí tuệ lớn lao. Nay xin hãy lắng nghe khi ta trình bày trí tuệ mà chính thân thể ta đã dạy cho ta, như một vị thầy từ bên trong.

Verse 25

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥

Thân xác vật chất này cũng là bậc thầy của ta, vì nó dạy ta ly tham và minh biện. Nó chịu sự sinh và diệt, và luôn kết thúc trong khổ đau. Vì vậy, dù dùng thân này để quán sát chân lý, ta vẫn nhớ rằng rốt cuộc nó sẽ bị kẻ khác tiêu thụ; ta ung dung đi trong đời với tâm không chấp trước.

Verse 26

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥

Người dính mắc thân xác gom góp tiền của trong nhọc nhằn để mở rộng và bảo vệ vợ, con, tài sản, gia súc, người hầu, nhà cửa, thân quyến, bạn bè… tất cả nhằm thỏa mãn thân mình. Nhưng cuối cùng, thân ấy như cây trước khi chết sinh hạt, bộc lộ “hạt giống” của thân sau dưới dạng nghiệp đã tích lũy; rồi nó suy sụp và chết đi, kéo dài luân hồi vật chất.

Verse 27

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्न‍ोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलद‍ृक् क्व‍ च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्‍य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥

Như người đàn ông có nhiều vợ luôn bị họ quấy nhiễu và kéo về những hướng khác nhau, các giác quan vật chất cũng hành hạ linh hồn bị điều kiện hóa. Lưỡi kéo về món ngon; cơn khát lôi đi tìm thức uống. Cơ quan sinh dục đòi thỏa mãn, da đòi xúc chạm mềm mại; bụng thúc bách cho đến khi đầy; tai muốn nghe âm thanh êm dịu; mũi thèm hương thơm; đôi mắt chao đảo khao khát cảnh đẹp. Thế là các giác quan kéo sinh linh về muôn nẻo.

Verse 28

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥

Đấng Tối Thượng, mở rộng năng lực của chính Ngài—māyā-śakti—đã tạo vô số loài để làm chỗ trú cho các linh hồn bị ràng buộc: cây cối, loài bò sát, thú vật, chim chóc, rắn… Nhưng Ngài vẫn chưa thỏa lòng. Rồi Ngài tạo đời sống con người, ban trí tuệ đủ để chiêm nghiệm Brahman, Chân Lý Tuyệt Đối; khi ấy Bhagavān hoan hỷ.

Verse 29

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥

Sau vô số lần sinh và tử, người ta mới đạt được thân người vô cùng hiếm có. Dẫu tạm bợ, nó mở ra cơ hội đạt sự viên mãn tối thượng—giải thoát và bhakti đối với Bhagavān. Vì vậy, người tỉnh thức phải mau chóng nỗ lực vì nissreyasa (điều thiện tối thượng) trước khi thân này, vốn luôn chịu cái chết, ngã xuống và tắt thở; bởi khoái lạc giác quan có cả trong loài thấp hèn nhất, còn ý thức Kṛṣṇa chỉ có thể thành tựu trong kiếp người.

Verse 30

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्‍कृत: ॥ ३० ॥

Nhờ học từ các bậc thầy tâm linh, ta đầy ly tham; an trú trong tự ngã dưới ánh sáng trí tuệ thiêng, không vướng chấp và không ngã mạn, ta du hành khắp cõi đất này.

Verse 31

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥

Tri thức vững chắc và đầy đủ không nhất thiết chỉ nhận được từ một vị thầy; vì Chân Lý Tuyệt Đối tuy là một, không hai, nhưng các hiền triết đã ca ngợi và diễn tả Ngài theo nhiều cách.

Verse 32

श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्‍त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥

Đức Bhagavān phán: Nói xong, vị Bà-la-môn trí tuệ sâu xa từ biệt vua Yadu. Nhà vua đảnh lễ và cúng dường; ông hoan hỷ trong lòng rồi ra đi đúng như lúc đến.

Verse 33

अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

Nghe lời avadhūta, vua Yadu—tổ tiên của các tổ tiên chúng ta—được giải thoát khỏi mọi ràng buộc, và tâm Ngài an trú bình đẳng trên bình diện tâm linh.