Adhyaya 24

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्च‍ितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥

Đức Thế Tôn Śrī Kṛṣṇa phán: Nay Ta sẽ giảng cho con khoa học Sāṅkhya, đã được các bậc cổ đức xác lập trọn vẹn. Hiểu được điều này, người ta lập tức từ bỏ ảo tưởng về nhị nguyên vật chất.

Verse 2

आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥

Thuở ban đầu, trong Kṛta-yuga—khi mọi người tinh thông sự phân biệt tâm linh—và cả trước đó, vào thời kỳ pralaya, tri thức và đối tượng được biết chỉ là một, không phân chia. Người thấy tồn tại một mình, không khác với cái được thấy.

Verse 3

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्‍मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥

Chân Lý Tuyệt Đối ấy, tuy hiện ra như quả của māyā, vẫn vô nhị, vượt ngoài lời nói và tâm trí, thật vĩ đại; Ngài phân thành hai: prakṛti và các jīva muốn hưởng thụ những biểu hiện của prakṛti.

Verse 4

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥

Trong hai phương diện ấy, một là prakṛti, bao hàm cả nguyên nhân vi tế lẫn sản phẩm hiển lộ của vật chất. Phương diện kia là puruṣa—jīva có tri giác—được gọi là kẻ thọ hưởng.

Verse 5

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥

Khi prakṛti bị khuấy động bởi ánh nhìn của Ta, cùng với sự thuận cho phép của puruṣa (jīva), ba guṇa—sattva, rajas và tamas—hiển lộ để đáp ứng những dục vọng còn tồn của các linh hồn bị trói buộc.

Verse 6

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥

Từ các guṇa ấy phát sinh sūtra (pradhāna), cùng với mahat-tattva kết hợp. Khi mahat-tattva biến đổi, ahaṅkāra sinh ra—nguyên nhân khiến các jīva mê lầm.

Verse 7

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥

Ahaṅkāra, nguyên nhân của tanmātra, các căn và tâm (manas), bao hàm cả tinh thần lẫn vật chất, và hiển lộ ba dạng: vaikarika (sattva), taijasa (rajas), và tāmasa (tamas).

Verse 8

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥

Từ ngã chấp (ahaṅkāra) trong tính tối tăm (tamas) sinh ra các tân-mātra, rồi từ đó các đại chủng thô được tạo thành. Từ ngã chấp trong tính dục (rajas) sinh ra các căn; và từ ngã chấp trong tính thiện (sattva, vaikṛta) phát sinh mười một vị thiên thần chủ quản.

Verse 9

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥

Được Ta thúc đẩy, mọi yếu tố ấy hợp nhất theo trật tự để vận hành, và cùng nhau sinh ra “trứng vũ trụ” (brahmāṇḍa), nơi cư ngụ tối thắng của Ta.

Verse 10

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥

Trong quả trứng vũ trụ đang trôi trên nước nhân quả, chính Ta hiện thân. Từ rốn Ta mọc lên đóa sen vũ trụ, và nơi ấy Brahmā tự sinh (svayaṁbhū) ra đời.

Verse 11

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥

Brahmā, linh hồn của vũ trụ, nhờ ân huệ của Ta mà mang tính rajas, thực hành khổ hạnh lớn lao; rồi tạo ra ba cõi Bhūr, Bhuvar và Svar cùng các vị thần chủ quản của chúng.

Verse 12

देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥

Svarloka được lập làm nơi cư ngụ của chư thiên; Bhuvarloka là chốn của các linh thể u minh; và Bhūrloka là nơi của loài người cùng các sinh linh hữu hạn khác. Những bậc siddha cầu giải thoát được thăng vượt lên trên ba cõi ấy.

Verse 13

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥

Đấng Phạm Thiên đã tạo ra cõi dưới mặt đất cho các a-tu-la và loài rắn Nāga. Như vậy, các cảnh giới trong tam giới được sắp đặt theo quả báo của nghiệp trong ba guṇa của tự nhiên.

Verse 14

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥

Nhờ yoga huyền nhiệm, khổ hạnh lớn và đời sống xuất gia, người ta đạt các cảnh giới thanh tịnh: Maharloka, Janoloka, Tapoloka và Satyaloka. Nhưng nhờ bhakti-yoga, người ta đạt đến thánh cư siêu việt của Ta.

Verse 15

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥

Ta, Đấng sáng tạo tối thượng vận hành như sức mạnh của thời gian, đã an bài mọi kết quả của nghiệp trong thế gian này. Vì thế, trong dòng chảy của các guṇa, có lúc chúng sinh nổi lên, có lúc lại chìm xuống.

Verse 16

अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥

Bất cứ đặc tính nào hiện hữu trong thế gian—nhỏ hay lớn, gầy hay mập—đều chắc chắn chứa cả hai: prakṛti (tự nhiên vật chất) và puruṣa, kẻ thọ hưởng, tức linh hồn.

Verse 17

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥

Cái gì là khởi nguyên và cũng là tận cùng của một vật, thì chính cái ấy hiện diện ở giai đoạn giữa. Sự biến dạng chỉ là danh và tướng để tiện dùng—như vòng tay, bông tai từ vàng; nồi, đĩa từ đất. Vì vàng và đất có trước và còn lại sau khi hình tướng hoại diệt, nên trong thời kỳ hiển lộ chúng cũng là nền tảng nâng đỡ thực tại của vật ấy.

Verse 18

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥

Một vật nương vào chất liệu ban đầu mà biến thành vật khác; nếu khởi đầu và kết thúc đều là bản tính ấy, thì gọi là “chân thật” (satya).

Verse 19

प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्‍त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥

Vũ trụ vật chất được gọi là thật: lấy prakṛti làm chất liệu, nương nơi Mahā-Viṣṇu làm chỗ tựa, và do thời gian (kāla) mà hiển lộ. Prakṛti, Viṣṇu và thời gian—ba điều ấy chính là Ta, Chân Lý Tuyệt Đối.

Verse 20

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥

Chừng nào Đấng Tối Thượng còn đưa ánh nhìn lên prakṛti, thế giới vật chất còn tồn tại, luôn hiển lộ nối tiếp như dòng chảy lớn, đa dạng của sự sáng tạo do các guṇa.

Verse 21

विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥

Ta là nền tảng của hình thái vũ trụ (virāṭ-rūpa), vốn phô bày vô tận sai biệt qua sự tạo dựng, gìn giữ và hủy diệt lặp đi lặp lại của các hệ hành tinh. Ban đầu chứa mọi thế giới trong trạng thái tiềm ẩn, hình thái ấy biểu lộ muôn dạng hiện hữu bằng sự phối hợp hài hòa của năm đại.

Verse 22

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Khi đại hủy diệt, thân phàm của hữu tình hòa vào thức ăn; thức ăn vào hạt ngũ cốc, hạt vào đất, đất vào cảm giác vi tế là hương. Hương vào nước, nước vào vị, vị vào lửa, lửa vào sắc; sắc vào xúc, xúc vào gió, gió vào hư không, hư không vào tanmātra của âm thanh. Các căn hòa vào nguồn gốc của mình là các thần chủ quản; các thần vào tâm, tâm vào ngã chấp thuộc sattva; âm thanh vào ngã chấp thuộc tamas rồi vào mahat-tattva; mahat vào các guṇa, guṇa vào avyakta, avyakta vào thời gian; thời gian vào Mahā-puruṣa, đấng khởi động mọi jīva; và cội nguồn sự sống ấy hòa vào Ta, Đấng Tối Thượng không sinh. Chỉ Ta còn lại, an trụ trong chính mình; từ Ta mà hiện bày tạo thành và tiêu hoại.

Verse 23

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Hương thơm hòa vào nước, và nước hòa vào đặc tính của nó là vị. Vị hòa vào lửa, và lửa hòa vào hình sắc.

Verse 24

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Hình sắc hòa vào gió, gió hòa vào xúc chạm. Xúc chạm hòa vào hư không, hư không hòa vào âm thanh. Các giác quan hòa vào nguồn gốc của chúng.

Verse 25

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Hỡi Uddhava hiền lành, nguồn gốc các giác quan hòa vào tâm trí. Âm thanh hòa vào bản ngã giả tạo, và bản ngã đó hòa vào Mahat-tattva.

Verse 26

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Mahat-tattva đó hòa vào các tính chất (guna). Các tính chất hòa vào trạng thái chưa biểu hiện (Avyakta), và trạng thái đó hòa vào Thời gian.

Verse 27

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Thời gian hòa vào Jiva (Maha-purusa), và Jiva hòa vào Ta, Đấng Tối Cao không sinh diệt. Cuối cùng chỉ còn lại Atma, an trú trong chính Ngài.

Verse 28

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥

Như bóng tối trên trời tan biến khi mặt trời mọc, cũng vậy tri thức về sự hủy diệt vũ trụ này xóa sạch ảo tưởng nhị nguyên khỏi tâm trí người học nghiêm túc. Dù māyā có lọt vào tim, nó cũng không thể ở lại đó.

Verse 29

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरद‍ृशा मया ॥ २९ ॥

Đây là pháp Sāṅkhya mà Ta—bậc thấy trọn cả vật chất lẫn linh thiêng—đã giảng bằng sự phân tích thuận và nghịch về tạo hóa và hủy diệt; nó chặt đứt nút thắt nghi ngờ và tiêu trừ mê lầm.