Adhyaya 22

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

Uddhava thưa hỏi: Kính lạy Chúa tể vũ trụ! Các bậc hiền triết đã liệt kê bao nhiêu tattva (yếu tố) của sự sáng tạo? Con đã nghe chính Ngài mô tả chín, mười một, năm và ba—tổng cộng hai mươi tám yếu tố. Nhưng có thẩm quyền nói hai mươi sáu, kẻ khác nói hai mươi lăm; có người nói bảy, chín, sáu, bốn hay mười một; lại có người nói mười bảy, mười sáu hoặc mười ba. Mỗi vị hiền triết đã nhắm đến điều gì mà tính toán khác nhau như vậy? Ôi Đấng Tối thượng vĩnh cửu, xin từ bi giải thích cho con.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

Uddhava thưa hỏi: Kính lạy Chúa tể vũ trụ! Các bậc hiền triết đã liệt kê bao nhiêu tattva (yếu tố) của sự sáng tạo? Con đã nghe chính Ngài mô tả chín, mười một, năm và ba—tổng cộng hai mươi tám yếu tố. Nhưng có thẩm quyền nói hai mươi sáu, kẻ khác nói hai mươi lăm; có người nói bảy, chín, sáu, bốn hay mười một; lại có người nói mười bảy, mười sáu hoặc mười ba. Mỗi vị hiền triết đã nhắm đến điều gì mà tính toán khác nhau như vậy? Ôi Đấng Tối thượng vĩnh cửu, xin từ bi giải thích cho con.

Verse 3

श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्‌विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥

Uddhava thưa: Lạy Chúa tể vũ trụ, các hiền triết đã đếm tattva bao nhiêu? Con nghe Ngài nói 9, 11, 5 và 3—tổng 28. Nhưng có người nói 26, có người nói 25; có người nói 7, 9, 6, 4, 11; lại có người nói 17, 16 hay 13. Xin Ngài từ bi cho chúng con biết: họ có ý gì mà nêu các con số khác nhau như thế.

Verse 4

श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

Chúa Kṛṣṇa đáp: Vì mọi yếu tố vật chất hiện diện khắp nơi, nên việc các brāhmaṇa uyên bác phân tích theo nhiều cách khác nhau là hợp lý. Tất cả các triết gia ấy đã nói dưới sự che chở của năng lực huyền diệu māyā của Ta; do đó họ có thể nói điều gì cũng được mà không trái với chân lý.

Verse 5

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥

Điều này không như ngươi nói; đúng như Ta phán, đó mới là thật. Những bất đồng phân tích của các triết gia được thúc đẩy bởi các năng lực bất khả vượt qua của Ta.

Verse 6

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥

Do sự tương tác của các năng lực của Ta, nhiều quan điểm khác nhau phát sinh nơi người luận bàn. Nhưng ai an trú trí tuệ nơi Ta và chế ngự các căn, thì mọi sai biệt trong nhận thức tan biến, nên nguyên nhân tranh luận cũng dứt.

Verse 7

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

Hỡi bậc ưu tú trong loài người, vì các yếu tố vi tế và thô trọng thâm nhập lẫn nhau, nên các triết gia tùy ý riêng mà tính số các yếu tố căn bản theo những cách khác nhau.

Verse 8

एकस्मिन्नपि द‍ृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥

Ngay trong một yếu tố cũng thấy các yếu tố khác đã thâm nhập. Dù ở nguyên nhân vi tế trước đó hay ở kết quả thô trọng về sau, mọi yếu tố đều hiện diện trong mọi yếu tố.

Verse 9

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

Vì thế, dù bất cứ ai trong các nhà tư tưởng này lên tiếng, và dù họ tính các yếu tố nằm trong nguyên nhân vi tế trước đó hay trong kết quả hiển lộ về sau, Ta vẫn chấp nhận kết luận của họ là đáng tin, vì mỗi thuyết đều có thể được giải thích hợp lý.

Verse 10

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥

Vì chúng sinh bị vô minh che phủ từ vô thủy không thể tự mình đạt tự chứng ngã, nên cần có một bậc khác biết Chân Lý Tuyệt Đối và có thể truyền trao tri kiến ấy.

Verse 11

पुरुषेश्व‍रयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥

Theo tri kiến thuộc guṇa thiện (sattva), không có khác biệt về phẩm tính dù nhỏ giữa chúng sinh và Đấng Tối Cao điều khiển; tưởng tượng sự khác biệt ấy chỉ là suy đoán vô ích, và tri kiến ấy cũng là một guṇa của prakṛti.

Verse 12

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥

Prakṛti ban sơ tồn tại như trạng thái quân bình của ba guṇa, vốn chỉ thuộc về tự nhiên chứ không thuộc về linh hồn siêu việt. Ba guṇa—thiện (sattva), động (rajas) và ám (tamas)—là nguyên nhân hữu hiệu của sự tạo lập, duy trì và hoại diệt vũ trụ này.

Verse 13

सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

Trong thế gian này, sattva được gọi là tri thức, rajas là nghiệp hành cầu quả, và tamas là vô minh. Thời gian được nhận biết như sự khuấy động tương tác của các guṇa, còn tổng thể khuynh hướng hoạt dụng được kết tinh trong ‘sūtra’ nguyên sơ, tức mahat-tattva.

Verse 14

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

Ta đã mô tả chín yếu tố căn bản: puruṣa—linh hồn thọ hưởng, prakṛti—tự nhiên, sự hiển lộ nguyên sơ của prakṛti là mahat-tattva, ngã chấp (ahaṅkāra), hư không, gió, lửa, nước và đất.

Verse 15

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्‍‍घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥

Hỡi Uddhava! Nghe, chạm, thấy, ngửi và nếm là năm căn tri. Nói, tay, cơ quan sinh dục, hậu môn và chân là năm căn hành. Tâm thuộc về cả hai loại ấy.

Verse 16

शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥

Âm thanh, xúc chạm, vị, mùi và hình sắc là đối tượng của các căn tri. Còn đi lại, lời nói, bài tiết và chế tác/nghề thủ công là chức năng của các căn hành.

Verse 17

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥

Thuở khởi đầu sáng tạo, Prakriti nhờ ba guna: thiện (sattva), dục (rajas) và si (tamas) mà mang hình thái vừa là nguyên nhân vi tế vừa là biểu hiện thô của vũ trụ. Đấng Tối Thượng, Paramatma vô hiển, không nhập vào sự tương tác ấy; Ngài chỉ liếc nhìn Prakriti.

Verse 18

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

Khi các yếu tố vật chất, đứng đầu là mahat-tattva, biến đổi, chúng nhận năng lực riêng từ cái liếc nhìn của Thượng Đế Tối Cao. Rồi nhờ sức mạnh của Prakriti, chúng hòa hợp lại và tạo nên “trứng vũ trụ”.

Verse 19

सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥

Theo một số triết gia, có bảy yếu tố: năm đại—đất, nước, lửa, gió và hư không—cùng với linh hồn hữu thức (atma) và Paramatma, nền tảng của cả vật chất lẫn atma. Theo thuyết này, thân thể, các căn, khí prana và mọi hiện tượng vật chất đều sinh từ bảy yếu tố ấy.

Verse 20

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥

Một số triết gia nói có sáu yếu tố: năm đại (đất, nước, lửa, gió, hư không) và yếu tố thứ sáu là Đấng Tối Thượng, Ngôi Vị Thần Linh (Bhagavān). Chính Ngài, mang theo các yếu tố phát sinh từ tự thân, tạo dựng vũ trụ này rồi tự mình nhập vào bên trong nó.

Verse 21

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥

Một số triết gia nêu bốn yếu tố: từ Tự Ngã (Ātman) phát sinh lửa, nước và thức thực/đất. Khi đã hiện hữu, các yếu tố ấy tạo nên sự hiển lộ vũ trụ, nơi mọi tạo tác vật chất diễn ra.

Verse 22

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥

Có người tính mười bảy yếu tố: năm đại, năm tân-mātra (đối tượng tri giác), năm căn, tâm (manas) và linh hồn; như vậy linh hồn được xem là yếu tố thứ mười bảy.

Verse 23

तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

Tương tự, trong cách tính mười sáu, người ta nói chính linh hồn là tâm (manas). Và nếu kể năm đại, năm căn, tâm, linh hồn cá thể và Đấng Tối Thượng, thì có mười ba yếu tố.

Verse 24

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥

Theo cách đếm mười một, có linh hồn, các đại và các căn. Còn tám yếu tố thô và tế cùng với Purusha (Đấng Tối Thượng) hợp lại thành chín, theo một số người.

Verse 25

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥

Như vậy, các bậc hiền triết đã phân tích các yếu tố vật chất theo nhiều cách khác nhau. Mọi lập thuyết của họ đều hợp lý vì được trình bày với luận chứng đầy đủ; sự rực sáng triết học ấy vốn xứng đáng nơi người học giả chân chính.

Verse 26

श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण द‍ृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥

Śrī Uddhava thưa: Ôi Kṛṣṇa, tuy prakṛti và puruṣa (linh hồn cá thể) vốn khác biệt về bản thể, nhưng vì nương tựa lẫn nhau nên dường như không có sai khác. Linh hồn như ở trong tự nhiên, và tự nhiên như ở trong linh hồn.

Verse 27

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥

Ôi Kṛṣṇa mắt như hoa sen, ôi Đấng Toàn Tri, xin hãy dùng chính lời của Ngài—lời đầy khéo léo trong lý luận—mà cắt đứt mối nghi lớn trong tim con.

Verse 28

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥

Tri thức của muôn jīva chỉ phát sinh từ Ngài, và bởi năng lực của Ngài, tri thức ấy cũng bị cướp mất nơi đời này. Quả thật, ngoài chính Ngài ra, không ai hiểu được bản tính chân thật của ātmamāyā của Ngài.

Verse 29

श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥

Đức Thế Tôn phán: Hỡi bậc ưu tú trong loài người, sự phân biệt ‘prakṛti’ và ‘puruṣa’ là rõ ràng. Sáng tạo hiển lộ này luôn biến đổi, vì được đặt trên sự khuấy động và pha trộn của các guṇa của tự nhiên.

Verse 30

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्‍त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥

Hỡi Uddhava thân mến, năng lượng vật chất của Ta, gồm ba guna và vận hành qua chính các guna ấy, biểu lộ muôn vẻ tạo hóa cùng muôn dạng ý thức để nhận biết chúng. Kết quả hiển lộ của sự biến đổi vật chất được hiểu theo ba mặt: adhyātmic, adhidaivic và adhibhautik.

Verse 31

द‍ृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥

Thị giác, hình tướng được thấy và ảnh phản chiếu của mặt trời trong khe mắt cùng nương nhau để hiển lộ lẫn nhau; nhưng mặt trời nguyên thủy trên trời tự hiển lộ. Cũng vậy, Paramātmā—nguyên nhân đầu tiên của mọi hữu thể, tách biệt khỏi tất cả—chiếu sáng bằng chính kinh nghiệm siêu việt của Ngài, làm nguồn tối hậu cho mọi đối tượng vốn hiển lộ lẫn nhau.

Verse 32

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥

Tương tự, các căn—da, tai, mắt, lưỡi và mũi—cùng các chức năng của thân vi tế như ý thức bị điều kiện, tâm, trí và ngã mạn—đều có thể được phân tích theo ba mặt: căn, đối tượng nhận thức và vị thần chủ quản.

Verse 33

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥

Khi ba guna của tự nhiên bị khuấy động, sự biến đổi phát sinh hiện ra thành “ngã mạn” (bản ngã giả) trong ba pha: thiện (vaikārika), dục/động (rajas–aindriya) và u tối (tāmasa). Sinh từ mahat-tattva vốn phát xuất từ pradhāna chưa hiển lộ, ngã mạn ấy trở thành nguyên nhân của mọi ảo tưởng vật chất và mọi nhị nguyên phân biệt.

Verse 34

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥

Cuộc tranh luận suy đoán của các triết gia—“thế gian là thật”, “không, không thật”—dựa trên tri kiến chưa trọn về Paramātmā và chỉ nhắm đến việc hiểu các nhị nguyên vật chất. Dẫu vô ích, những ai quay tâm khỏi Ta—khỏi bản ngã chân thật của mình—vẫn không thể từ bỏ nó.

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

Śrī Uddhava thưa: Lạy Đấng Tối Thượng, trí của kẻ đắm trong nghiệp cầu quả đã quay lưng với Ngài. Xin giảng cho con: do nghiệp của mình họ nhận thân cao thấp rồi lại bỏ thân ấy như thế nào?

Verse 36

श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥

Lạy Govinda, xin nói rõ cho con; với kẻ thiếu tự giác linh hồn, điều này thật khó thấu. Trong đời, những người bị māyā lừa dối—kể cả kẻ được xem là học giả—thường chẳng hay biết sự thật ấy.

Verse 37

श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्ल‍ोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥

Đức Kṛṣṇa phán: Tâm vật chất của con người được tạo bởi phản ứng của nghiệp, cùng với năm giác quan. Nó đi từ thân này sang thân khác; linh hồn tuy khác với tâm ấy vẫn theo sau nó.

Verse 38

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् द‍ृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥

Tâm, bị trói trong mạng lưới nghiệp, luôn quán tưởng các đối tượng giác quan—những gì đã thấy và những gì nghe từ thẩm quyền Veda. Vì thế nó như sinh rồi diệt cùng đối tượng, và năng lực ghi nhớ, phân biệt quá khứ vị lai bị tiêu mòn.

Verse 39

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥

Do đắm chìm trong đối tượng giác quan, chúng sinh không còn nhớ lại bản ngã trước đây. Sự quên lãng hoàn toàn về căn tính thân xác trước, vì bất cứ nguyên do nào, được gọi là ‘cái chết’.

Verse 40

जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥

Hỡi Uddhava rộng lòng bố thí, điều gọi là ‘sinh ra’ chỉ là sự đồng nhất hoàn toàn của hữu tình với một thân mới. Người ta chấp nhận thân mới ấy như chấp nhận trọn vẹn kinh nghiệm của giấc mộng hay tưởng tượng như là thực tại.

Verse 41

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥

Như người đang mộng hay mơ tưởng không nhớ những giấc mộng trước, cũng vậy, hữu tình ở trong thân hiện tại—dẫu đã tồn tại từ trước—lại tưởng mình chỉ mới vừa xuất hiện.

Verse 42

इन्द्रियायनसृष्‍ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥

Vì tâm—nơi nương của các căn—đã tạo nên sự đồng nhất với thân, nên trong thực tại của tự ngã dường như hiện ra sự sai biệt vật chất ba bậc: cao, trung, thấp. Như vậy, chính cái ngã tạo ra nhị nguyên ngoài và trong, như người đàn ông sinh ra đứa con hư.

Verse 43

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न द‍ृश्यते ॥ ४३ ॥

Hỡi Uddhava thân mến, các thân vật chất luôn luôn được tạo thành rồi lại hoại diệt bởi sức mạnh của thời gian, vốn trôi nhanh đến mức không thể nhận ra. Nhưng vì thời gian vi tế, không ai thấy được điều ấy.

Verse 44

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥

Như ngọn lửa đèn, dòng chảy sông, hay trái trên cây trải qua các giai đoạn biến đổi, cũng vậy mọi thân vật chất đều có những biến chuyển về tuổi tác và trạng thái.

Verse 45

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥

Như ngọn đèn có vô số tia sáng liên tục sinh, biến và diệt, nhưng kẻ trí tuệ hư vọng chỉ thấy trong chốc lát rồi nói sai: “Đây là ánh sáng của đèn.” Như dòng sông chảy, nước mới luôn trôi qua và đi xa, nhưng người ngu nhìn một điểm rồi nói: “Đây là nước của sông.” Cũng vậy, tuy thân vật chất luôn biến đổi, những kẻ uổng phí đời mình lại lầm tưởng và nói rằng mỗi giai đoạn của thân chính là bản ngã chân thật.

Verse 46

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥

Linh hồn thật sự không sinh ra từ “hạt giống” nghiệp của chính mình, và vì là bất tử nên cũng không chết. Do mê lầm, chúng sinh dường như sinh và tử, như ngọn lửa khi nương vào củi thì tưởng như bắt đầu cháy rồi lại chấm dứt.

Verse 47

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥

Thụ thai, mang thai, sinh ra, thời sơ sinh, thời thơ ấu, tuổi thanh xuân, tuổi trung niên, tuổi già và cái chết—đó là chín giai đoạn của thân thể.

Verse 48

एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्व‍‍चित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥

Những trạng thái thân thể cao hay thấp ấy chỉ là sự tưởng tượng của tâm. Do vô minh từ sự kết giao với các guna vật chất, linh hồn nhận lấy và đồng nhất với chúng; đôi khi một người hữu phước có thể buông bỏ sự bịa đặt của tâm trí ấy.

Verse 49

आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥

Từ cái chết của cha hay ông, ta có thể suy ra cái chết của chính mình; và từ sự ra đời của con trai, ta có thể hiểu tình trạng sinh ra của mình. Người hiểu một cách thực tế sự sinh và diệt của các thân vật chất như vậy sẽ không còn bị trói buộc bởi những đối đãi nhị nguyên ấy.

Verse 50

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥

Người trí thấy cây sinh từ hạt và khi trưởng thành rồi cũng diệt, vẫn là kẻ chứng tri khác biệt với cây; cũng vậy, kẻ chứng kiến sinh và tử của thân vật chất vẫn tách rời khỏi thân ấy.

Verse 51

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥

Kẻ ngu không phân biệt tự ngã với prakṛti (tự nhiên vật chất), lại cho nó là chân thật; do tiếp xúc mà mê muội hoàn toàn và rơi vào vòng luân hồi saṁsāra.

Verse 52

सत्त्वसङ्गाद‍ृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥

Bị nghiệp quả khiến lang thang, jīva hữu hạn do giao với sattva mà sinh trong hàng hiền triết hay chư thiên; do rajas mà thành asura hoặc người; và do tamas mà sinh làm ngạ quỷ hoặc trong loài súc sinh.

Verse 53

नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥

Như người thấy kẻ khác múa hát rồi bắt chước, cũng vậy, ātman tuy chẳng phải kẻ hành động vật chất, vẫn bị các phẩm tính của buddhi mê hoặc và bị ép phải mô phỏng chúng.

Verse 54

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

Như cây phản chiếu trong nước dao động trông như đang rung, và như mặt đất trông như quay khi ta đảo mắt; cũng vậy, hỡi hậu duệ Daśārha, kinh nghiệm hưởng thụ giác quan do tâm tưởng dựng lên là giả dối—như cảnh mộng, saṁsāra của ātman cũng thế.

Verse 55

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन द‍ृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नद‍ृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥

Hỡi hậu duệ Daśārha! Đời sống vật chất của linh hồn và kinh nghiệm hưởng thụ giác quan thật ra là hư vọng. Như cây cối phản chiếu trong nước dao động trông như rung rinh, hay như mặt đất dường như quay khi ta đảo mắt, cũng vậy thế gian này như ảo tưởng và giấc mộng mà thôi.

Verse 56

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥

Dù đối tượng ấy thật ra không có, nhưng với người cứ quán tưởng sự hưởng thụ giác quan, đời sống luân hồi vẫn không dứt; như những trải nghiệm bất an trong giấc mộng—dẫu hư giả—vẫn hiện đến.

Verse 57

तस्मादुद्धव मा भुङ्‍क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥

Vì vậy, hỡi Uddhava, chớ tìm cách hưởng thụ giác quan bằng các giác quan vật chất hư ảo. Hãy thấy rõ: ảo tưởng dựa trên nhị nguyên che lấp việc chứng ngộ Chân Ngã như thế nào.

Verse 58

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

Dẫu bị kẻ xấu hắt hủi, sỉ nhục, chế giễu hay ganh ghét; bị đánh đập, trói buộc, hoặc tước mất nghề nghiệp; bị người ngu khạc nhổ hay làm ô uế bằng nước tiểu—dẫu bị chấn động đủ cách như thế, người khát cầu mục tiêu tối thượng vẫn phải dùng trí tuệ nâng mình lên và giữ vững trên nền tảng tâm linh giữa mọi gian nan.

Verse 59

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भ‍ि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥

Dẫu bị kẻ xấu hắt hủi, sỉ nhục, chế giễu hay ganh ghét; bị đánh đập, trói buộc, hoặc tước mất nghề nghiệp; bị người ngu khạc nhổ hay làm ô uế bằng nước tiểu—dẫu bị chấn động đủ cách như thế, người khát cầu mục tiêu tối thượng vẫn phải dùng trí tuệ nâng mình lên và giữ vững trên nền tảng tâm linh giữa mọi gian nan.

Verse 60

श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥

Śrī Uddhava thưa: Ôi bậc nói năng tối thượng, xin hãy chỉ dạy cho con cách hiểu điều này một cách đúng đắn.

Verse 61

सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥

Ôi Linh hồn của vũ trụ, con cho rằng việc chịu đựng những xúc phạm bất thiện do kẻ vô minh gây ra là vô cùng khó, vì sức mạnh của bản tính vật chất rất lớn; ngay cả người học rộng cũng khó nhẫn. Chỉ các bhakta của Ngài—kiên định trong dharma và phụng sự yêu kính, an tịnh nhờ nương tựa nơi chân sen của Ngài—mới có thể chịu đựng được.