Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 18

Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death

Devanagari script

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

Transliteration

vyaktādayo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṁ saṁhatāḥ prakṛter balāt

Translation

Khi các yếu tố vật chất, đứng đầu là mahat-tattva, biến đổi, chúng nhận năng lực riêng từ cái liếc nhìn của Thượng Đế Tối Cao. Rồi nhờ sức mạnh của Prakriti, chúng hòa hợp lại và tạo nên “trứng vũ trụ”.

Synonyms

• व्यक्तादयः: the manifest etc. (principles)
• व्यक्तादयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्यक्त-आदि (प्रातिपदिक: व्यक्त + आदि)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (Nominative plural); समासः तत्पुरुषः (व्यक्तादयः = व्यक्त-आदि-तत्त्वानि)

• विकुर्वाणाः: transforming, modifying
• विकुर्वाणाः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि+कृ (धातु)
• Form: वर्तमान कृदन्त; शतृ-प्रत्यय (present active participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन

• धातवः: elements
• धातवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धातु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन (Nominative plural)

• पुरुषेक्षया: by the glance of the Puruṣa
• पुरुषेक्षया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पुरुष-ईक्षा (प्रातिपदिक: पुरुष + ईक्षा)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया एकवचन (Instrumental singular); समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषस्य ईक्षया)

• लब्धवीर्याः: having obtained potency
• लब्धवीर्याः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लभ् (धातु) + वीर्य (प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); ‘लब्ध’ + ‘वीर्य’ समासः कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (वीर्यं लब्धं येषाम्); पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन

• सृजन्ति: create
• सृजन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल); प्रथमपुरुष; बहुवचन; परस्मैपद (Present indicative, 3rd pl, Parasmaipada)

• अण्डम्: the cosmic egg
• अण्डम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (Accusative singular)

• संहताः: united, combined
• संहताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्+हन् (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन

• प्रकृतेः: of prakṛti
• प्रकृतेः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी एकवचन (Genitive singular)

• बलात्: by the force (due to the power)
• बलात्: Hetu (हेतु/अपादान-प्राय)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (Ablative singular)

Characters & Entities

• Kṛṣṇa
• Uddhava
• Puruṣa
• Prakṛti

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about how the universe is created?

This verse explains that the material elements transform and gain creative power under the glance of the Supreme Person (Puruṣa), then combine by the force of Prakṛti to produce the universal egg (aṇḍa).

Why does Krishna mention the 'glance of the Puruṣa' in creation?

To show that matter does not become creative independently—its potency is activated by the Supreme Lord’s supervision, after which nature’s modes drive the elements to combine and manifest the cosmos.

Practical application of Puruṣa and Prakṛti teaching in modern life?

Recognize that material energy works under higher control; cultivate devotion and responsibility by aligning your actions with the Lord’s will rather than assuming matter and ego are the ultimate causes.