Adhyaya 17

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

Śrī Uddhava thưa: Lạy Chúa, trước đây Ngài đã giảng về dharma mang dấu ấn bhakti đối với Ngài, cho những người theo varṇāśrama và cả người thường. Ôi Đấng mắt như hoa sen, xin hãy chỉ dạy cho con: bằng việc thực hành bổn phận riêng (svadharma), làm sao mọi người có thể đạt được sự phụng sự bhakti đầy tình yêu đối với Ngài.

Verse 2

श्रीउद्धव उवाच यस्त्वयाभिहित: पूर्वं धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ॥ १ ॥ यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् । स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

Śrī Uddhava thưa: Lạy Chúa, trước đây Ngài đã giảng về dharma mang dấu ấn bhakti đối với Ngài, cho những người theo varṇāśrama và cả người thường. Ôi Đấng mắt như hoa sen, xin hãy chỉ dạy cho con: bằng việc thực hành bổn phận riêng (svadharma), làm sao mọi người có thể đạt được sự phụng sự bhakti đầy tình yêu đối với Ngài.

Verse 3

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥

Uddhava thưa: Lạy Chúa, ô Đấng tay hùng mạnh, thuở trước trong hình tướng Haṁsa, Ngài đã dạy Brahmā về pháp tối thượng đem lại an lạc tối thượng cho người hành trì. Lạy Mādhava, nay thời gian đã trôi qua rất lâu; vì thế lời dạy xưa kia ấy nơi cõi người sẽ hầu như không còn, ô Đấng khuất phục kẻ thù.

Verse 4

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो । यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ॥ ३ ॥ स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन । न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासित: ॥ ४ ॥

Uddhava thưa: Lạy Chúa, ô Đấng tay hùng mạnh, thuở trước trong hình tướng Haṁsa, Ngài đã dạy Brahmā về pháp tối thượng đem lại an lạc tối thượng cho người hành trì. Lạy Mādhava, nay thời gian đã trôi qua rất lâu; vì thế lời dạy xưa kia ấy nơi cõi người sẽ hầu như không còn, ô Đấng khuất phục kẻ thù.

Verse 5

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥

Uddhava thưa: Lạy Acyuta, trên cõi đất này không ai ngoài Ngài là người nói, người thiết lập và người hộ trì dharma tối thượng; ngay cả trong hội chúng của Brahmā, nơi các Veda hiện thân, cũng không có ai sánh bằng Ngài. Lạy Madhusūdana, chính Ngài là đấng tạo lập, bảo hộ và tuyên thuyết; khi Ngài rời khỏi trần gian, ai sẽ lại nói ra tri thức đã thất lạc này?

Verse 6

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि । सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधरा: कला: ॥ ५ ॥ कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । त्यक्ते महीतले देव विनष्टं क: प्रवक्ष्यति ॥ ६ ॥

Lạy Acyuta, ngoài Ngài không ai là người thuyết giảng, thiết lập và hộ trì các nguyên lý dharma tối thượng, dù trên cõi đất hay ngay cả trong hội chúng của Phạm Thiên, nơi các Veda hiện thân ngự trị. Lạy Madhusūdana, khi Ngài—Đấng sáng tạo, bảo hộ và tuyên thuyết tri thức linh thiêng—rời bỏ trần gian, ai sẽ lại nói ra tri thức đã thất lạc ấy?

Verse 7

तत्त्वं न: सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भ‍‍क्तिलक्षण: । यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ॥ ७ ॥

Lạy Chúa tể, Ngài là bậc biết rõ mọi pháp; dharma chân thật của chúng con mang dấu ấn bhakti—phụng sự yêu thương đối với Ngài. Xin Ngài mô tả những ai có thể thực hành con đường ấy và việc phụng sự ấy phải được thực hiện như thế nào.

Verse 8

श्रीशुक उवाच इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्ट: स भगवान् हरि: । प्रीत: क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ॥ ८ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī nói: Uddhava, bậc ưu tú nhất trong hàng tín đồ, đã hỏi như vậy. Nghe câu hỏi ấy, Đức Thế Tôn Hari, Śrī Kṛṣṇa, hoan hỷ và vì lợi ích của các linh hồn bị ràng buộc, Ngài thuyết giảng những nguyên lý dharma vĩnh cửu.

Verse 9

श्रीभगवानुवाच धर्म्य एष तव प्रश्न‍ो नै:श्रेयसकरो नृणाम् । वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९ ॥

Đức Thế Tôn phán: Hỡi Uddhava, câu hỏi của con phù hợp với dharma và đem lại thiện ích tối thượng cho con người—dù là người thường hay người theo nề nếp varṇāśrama. Nay hãy học từ Ta những nguyên lý dharma tối thượng ấy.

Verse 10

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृत: । कृतकृत्या: प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदु: ॥ १० ॥

Thuở ban đầu, trong Kṛta-yuga (Satya-yuga), loài người chỉ có một giai tầng duy nhất, gọi là haṁsa. Trong thời ấy, mọi người từ khi sinh ra đã viên mãn bổn phận—tức là những tín đồ thuần khiết của Chúa; vì vậy các bậc hiền triết gọi thời đại đầu tiên ấy là Kṛta-yuga, thời đại mà mọi nghĩa vụ dharma được hoàn thành trọn vẹn.

Verse 11

वेद: प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषा: ॥ ११ ॥

Vào đầu thời Satya-yuga, Veda không phân chia chỉ được biểu lộ bằng âm tiết thiêng ‘Om’, và Ta là đối tượng duy nhất của tâm niệm. Ta hiển lộ như con bò Dharma bốn chân; những người an trú trong khổ hạnh, sạch mọi tội lỗi, thờ phụng Ta như Chúa Haṁsa.

Verse 12

त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात्‍त्रयी । विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मख: ॥ १२ ॥

Hỡi bậc đại phúc, vào đầu thời Tretā-yuga, tri thức Veda xuất hiện từ trái tim Ta—nơi ngự của prāṇa—thành ba phần: Ṛg, Sāma và Yajur. Từ tri thức ấy, Ta hiển lộ như lễ tế ba mặt (tam trùng yajña).

Verse 13

विप्रक्षत्रियविट्‍शूद्रा मुखबाहूरुपादजा: । वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणा: ॥ १३ ॥

Trong Tretā-yuga, bốn varṇa hiển lộ từ hình thể vũ trụ (Virāṭ Puruṣa) của Đấng Bhagavān. Brāhmaṇa sinh từ miệng, kṣatriya từ cánh tay, vaiśya từ đùi, và śūdra từ bàn chân; mỗi tầng lớp được nhận biết qua bổn phận và hạnh kiểm riêng.

Verse 14

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम । वक्ष:स्थलाद्वनेवास: संन्यास: शिरसि स्थित: ॥ १४ ॥

Từ phần hông của hình thể vũ trụ của Ta xuất hiện gṛhastha (đời sống gia thất), và từ trái tim xuất hiện brahmacarya (đời sống phạm hạnh). Từ ngực xuất hiện vānaprastha (ẩn cư nơi rừng), và sannyāsa an trú nơi đầu của hình thể vũ trụ của Ta.

Verse 15

वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणी: । आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमा: ॥ १५ ॥

Các phân chia về varṇa và āśrama của loài người xuất hiện tùy theo những bản tính thấp hay cao biểu lộ theo hoàn cảnh sinh ra—có kẻ thấp, có kẻ trung-cao, có kẻ cao, và có kẻ tối thượng.

Verse 16

शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । मद्भ‍‍क्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १६ ॥

An tịnh, tự chế, khổ hạnh, thanh tịnh, tri túc, nhẫn nhục, ngay thẳng, bhakti đối với Ta, lòng từ bi và chân thật—đó là phẩm chất tự nhiên của các brāhmaṇa.

Verse 17

तेजो बलं धृति: शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यम: । स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १७ ॥

Uy lực rực sáng, sức mạnh thân thể, kiên định, dũng cảm, nhẫn chịu, hào hiệp, nỗ lực lớn, vững vàng, kính phụng brāhmaṇa và năng lực lãnh đạo—đó là phẩm chất tự nhiên của kṣatriya.

Verse 18

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् । अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १८ ॥

Niềm tin vào văn minh Veda, chuyên tâm bố thí, không giả dối, phụng sự brāhmaṇa, và luôn khao khát tích lũy thêm tài sản—đó là phẩm chất tự nhiên của vaiśya.

Verse 19

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । तत्र लब्धेन सन्तोष: शूद्रप्रकृतयस्त्विमा: ॥ १९ ॥

Phụng sự không gian trá đối với brāhmaṇa, bò, chư thiên và các bậc đáng tôn thờ khác; và hoàn toàn tri túc với bất cứ thu nhập nào từ sự phụng sự ấy—đó là phẩm chất tự nhiên của śūdra.

Verse 20

अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रह: । काम: क्रोधश्च तर्षश्च स भावोऽन्त्यावसायिनाम् ॥ २० ॥

Dơ bẩn, dối trá, trộm cắp, vô tín, tranh cãi khô cằn vô ích, dục vọng, sân hận và thèm khát—đó là bản tính của những kẻ ở địa vị thấp nhất, ngoài hệ thống varṇāśrama.

Verse 21

अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिक: ॥ २१ ॥

Bất bạo lực, chân thật, không trộm cắp, lìa dục‑sân‑tham, và mong cầu hạnh phúc cùng lợi ích cho mọi loài—đó là pháp (dharma) chung cho mọi tầng lớp.

Verse 22

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विज: । वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूत: ॥ २२ ॥

Người dvija đạt ‘sinh lần hai’ qua trình tự các nghi lễ thanh tịnh, đỉnh điểm là lễ thọ giới Gayatrī (upanayana). Khi được thầy tâm linh gọi, người ấy nên ở trong gurukula, chế ngự bản thân và chuyên tâm học Veda.

Verse 23

मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् । जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठ: कुशान् दधत् ॥ २३ ॥

Người brahmacārī nên thắt đai cỏ và mặc da nai; để tóc bện (jaṭā), mang gậy và bình nước; đeo tràng hạt akṣa và dây thiêng. Tay cầm cỏ kuśa thanh tịnh, không nhận chỗ ngồi xa hoa; không cần đánh bóng răng vô cớ, cũng không tẩy trắng hay ủi áo quần quá mức.

Verse 24

स्‍नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यत: । न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४ ॥

Brahmacārī nên giữ im lặng khi tắm, ăn, làm lễ homa, tụng japa, và cả lúc đại tiểu tiện. Người ấy không nên cắt móng và tóc, kể cả lông nách và lông vùng kín.

Verse 25

रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधर: स्वयम् । अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्‍त्रिपदां जपेत् ॥ २५ ॥

Người giữ brahma‑vrata trong đời brahmacārī không bao giờ được để tinh dịch xuất ra. Nếu lỡ tinh dịch tự chảy ra, phải lập tức tắm nước, điều tức bằng prāṇāyāma và trì tụng thần chú Gāyatrī.

Verse 26

अग्‍न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचि: । समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यतवाग् जपन् ॥ २६ ॥

Vị brahmacārī thanh tịnh và tâm ý định tĩnh nên thờ phụng Thần Lửa, Mặt Trời, ācārya, bò thiêng, các brāhmaṇa, guru, bậc trưởng thượng đáng kính và chư thiên. Việc ấy nên làm lúc bình minh và hoàng hôn, giữ im lặng và trì tụng thần chú trong tâm.

Verse 27

आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् । न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरु: ॥ २७ ॥

Hãy biết ācārya chính là Ta, và chớ bao giờ bất kính với ngài. Đừng ganh ghét ngài, nghĩ ngài chỉ là người phàm, vì guru là đại diện của tất cả chư thiên.

Verse 28

सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् । यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयत: ॥ २८ ॥

Sáng và chiều, người ấy nên đi khất thực và gom các vật dụng khác rồi dâng lên vị thầy tâm linh. Sau đó, với sự tự chế, chỉ nhận cho mình phần mà ācārya cho phép.

Verse 29

शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलि: ॥ २९ ॥

Khi phụng sự ācārya, người ấy phải luôn thờ kính như một kẻ hầu khiêm nhường. Lúc guru đi, nằm nghỉ hay ngồi trên āsana, chớ ở quá xa; hãy chắp tay đứng gần, chờ mệnh lệnh của ngài.

Verse 30

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जित: । विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥

Người học trò sống như vậy phải ở trong gurukula, hoàn toàn lìa bỏ hưởng thụ giác quan. Cho đến khi hoàn tất học vấn Veda, người ấy phải giữ lời nguyện brahmacarya không gián đoạn.

Verse 31

यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् । गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्‍व्रत: ॥ ३१ ॥

Nếu người học trò phạm hạnh (brahmacārī) muốn thăng lên Maharloka hay Brahmaloka, thì nên dâng trọn mọi hành động cho vị đạo sư và, giữ đại nguyện phạm hạnh trường cửu, hiến mình cho việc học Veda cao thượng।

Verse 32

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मष: ॥ ३२ ॥

Được khai sáng bởi tri thức Veda nhờ phụng sự đạo sư, thoát khỏi tội lỗi và nhị nguyên, người ấy nên thờ phụng Ta như Paramātmā—Đấng hiện diện trong lửa, trong vị thầy, trong chính bản thân và trong mọi sinh linh—với trí tuệ không phân chia.

Verse 33

स्‍त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् । प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३ ॥

Những ai không phải gia chủ—sa-môn (sannyāsī), ẩn tu (vānaprastha) và người phạm hạnh (brahmacārī)—không bao giờ nên giao du với phụ nữ bằng nhìn ngắm, chạm vào, trò chuyện, đùa cợt hay vui chơi; cũng không nên kết giao với bất kỳ sinh vật nào đang dính mắc vào hành vi tính dục.

Verse 34

शौचमाचमनं स्‍नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥

Hỡi Uddhava yêu dấu, sự thanh tịnh, súc rửa (ācaman), tắm gội, hành trì sandhyā vào sáng–trưa–chiều, thờ phụng Ta, phụng sự thánh địa, trì japa, tránh điều không được chạm, không được ăn và không nên bàn luận—đó là những quy tắc cho mọi āśrama; và bằng sự chế ngự tâm, lời và thân, hãy nhớ Ta hiện diện như Paramātmā trong mọi sinh linh.

Verse 35

शौचमाचमनं स्‍नानं सन्ध्योपास्तिर्ममार्चनम् । तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम् ॥ ३४ ॥ सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियम: कुलनन्दन । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयम: ॥ ३५ ॥

Hỡi Uddhava, niềm tự hào của dòng tộc, quy tắc này dành cho mọi āśrama: ghi nhớ Ta như Paramātmā trong mọi sinh linh và chế ngự tâm, lời, thân; hãy thực hành với bhakti.

Verse 36

एवं बृहद्‍व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । मद्भ‍क्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमल: ॥ ३६ ॥

Như vậy, vị Bà-la-môn giữ đại thệ nguyện (phạm hạnh) sẽ rực sáng như lửa. Nhờ khổ hạnh mãnh liệt, người ấy thiêu rụi khuynh hướng hành động vật chất, sạch khỏi ô nhiễm của dục vọng thế gian và trở thành bhakta của Ta.

Verse 37

अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागम: । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्‍नायाद् गुर्वनुमोदित: ॥ ३७ ॥

Sau đó, khi đã hoàn tất việc học Veda và muốn bước vào đời sống gia chủ, người brahmacārī nên dâng dakṣiṇā thích đáng cho vị guru theo kinh điển. Được guru chấp thuận, người ấy tắm gội, cắt tóc, mặc y phục đúng phép và trở về nhà mình.

Verse 38

गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तम: । आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथामत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥

Brahmacārī muốn thỏa mãn dục vọng vật chất thì nên sống tại gia; gia chủ mong thanh lọc tâm thức thì nên vào rừng làm vānaprastha; còn Bà-la-môn đã thanh tịnh thì nên nhận sannyāsa. Ai chưa quy phục Ta phải tiến dần từ āśrama này sang āśrama khác, không được hành xử trái phép.

Verse 39

गृहार्थी सद‍ृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् । यवीयसीं तु वयसा यां सवर्णामनुक्रमात् ॥ ३९ ॥

Người muốn lập đời sống gia đình nên cưới người vợ cùng varṇa, không đáng chê trách và trẻ tuổi hơn. Nếu muốn nhận nhiều vợ, phải cưới sau cuộc hôn nhân đầu theo thứ tự, và mỗi người vợ nên thuộc varṇa thấp dần theo thứ tự ấy.

Verse 40

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ॥ ४० ॥

Tế lễ (yajña), học Veda và bố thí là bổn phận của mọi dvija (Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ, Phệ-xá). Nhưng nhận bố thí, giảng dạy tri thức Veda và cử hành yajña thay cho người khác chỉ thuộc quyền của Bà-la-môn.

Verse 41

प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषद‍ृक् तयो: ॥ ४१ ॥

Một bà-la-môn cho rằng việc nhận bố thí từ người khác sẽ làm suy giảm khổ hạnh, uy lực tâm linh và danh tiếng của mình thì nên tự nuôi sống bằng hai nghề bà-la-môn còn lại: dạy tri thức Veda và cử hành tế lễ yajña. Nếu ông cũng thấy hai nghề ấy làm tổn hại địa vị tâm linh, thì hãy nhặt những hạt lúa bị bỏ lại ngoài ruộng và chợ, sống không lệ thuộc vào ai.

Verse 42

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते । कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२ ॥

Thân thể của một bà-la-môn không nhằm để hưởng thụ khoái lạc giác quan nhỏ nhoi; trái lại, nó dành cho việc chấp nhận khổ hạnh khó khăn trong đời này, để sau khi chết được hưởng hạnh phúc vô hạn.

Verse 43

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाण: । मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ- न्नातिप्रसक्त: समुपैति शान्तिम् ॥ ४३ ॥

Một bà-la-môn tại gia nên làm tâm mình mãn nguyện bằng lối sống nhặt những hạt thóc bị bỏ lại (śiloñcha) ngoài ruộng và chợ. Không còn dục vọng riêng, ông thực hành pháp tắc cao cả, thanh tịnh, với ý thức dâng hiến cho Ta; như vậy, ở nhà mà không quá vướng mắc, ông đạt an tịnh và giải thoát.

Verse 44

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्‍भ्यो नौरिवार्णवात् ॥ ४४ ॥

Như con thuyền cứu người rơi xuống biển, Ta cũng mau chóng cứu khỏi mọi tai ương những ai nâng đỡ các bà-la-môn và các bhakta của Ta đang khốn khổ vì nghèo túng.

Verse 45

सर्वा: समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजा: । आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ॥ ४५ ॥

Như người cha cứu con cái khỏi hoạn nạn, nhà vua phải cứu toàn thể dân chúng khỏi khó khăn. Và như voi đực đầu đàn che chở cả bầy voi đồng thời tự bảo vệ mình, vị vua kiên định, không sợ hãi cũng phải bảo hộ dân và tự giữ mình.

Verse 46

एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा । विधूयेहाशुभं कृत्‍स्‍नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६ ॥

Vị vua trần thế biết gột sạch mọi tội lỗi khỏi vương quốc và bảo hộ mình cùng thần dân, chắc chắn sẽ hoan lạc với Thiên vương Indra trên những phi thuyền rực sáng như mặt trời.

Verse 47

सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् । खड्‍गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥

Nếu một brāhmaṇa không thể sống bằng bổn phận thường nhật và đang khổ sở, người ấy có thể theo nghề thương buôn để vượt qua cảnh túng thiếu bằng mua bán. Nếu vẫn nghèo cùng cực, người ấy có thể cầm gươm theo nghề kṣatriya; nhưng tuyệt đối không được sống như chó, làm tôi tớ cho một chủ tầm thường.

Verse 48

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययापदि । चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥

Hỡi đức vua, nếu người thuộc giai cấp hoàng gia không thể sống bằng nghề nghiệp thường lệ, trong lúc nguy cấp có thể làm như vaiśya, sống bằng săn bắn, hoặc hành xử như brāhmaṇa bằng cách dạy tri thức Veda; nhưng tuyệt đối không được nhận nghề của śūdra.

Verse 49

शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्य: शूद्र: कारुकटक्रियाम् । कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ॥ ४९ ॥

Một vaiśya nếu không thể tự nuôi sống mình có thể làm nghề của śūdra; còn śūdra nếu không tìm được chủ có thể làm những việc giản dị như đan giỏ, dệt chiếu rơm. Tuy nhiên, khi đã thoát khỏi cảnh khốn khó, mọi người từng tạm làm nghề thấp kém phải từ bỏ nghề thay thế ấy và trở về bổn phận thích hợp; chớ ham mưu sinh bằng việc đáng chê trách.

Verse 50

वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् । देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥

Người sống đời gṛhastha nên mỗi ngày thờ kính các hiền triết bằng việc học Veda, thờ kính tổ tiên bằng thần chú svadhā, thờ kính chư thiên bằng lời svāhā, cúng phần ăn cho mọi loài hữu tình, và bố thí hạt ngũ cốc cùng nước cho con người. Xem chư thiên, hiền triết, tổ tiên, muôn loài và con người là những biểu hiện của năng lực Ta, người ấy nên hằng ngày thực hành năm lễ tế này.

Verse 51

यद‍ृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा । धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ॥ ५१ ॥

Người gia chủ nên nuôi dưỡng những người nương tựa một cách an ổn, bằng của cải tự nhiên đến hoặc do thực thi bổn phận một cách chân chính mà thu được, không làm họ khổ. Tùy khả năng, hãy cử hành tế lễ yajña và các nghi lễ dharma khác một cách công bằng, đúng pháp.

Verse 52

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि । विपश्चिन्नश्वरं पश्येदद‍ृष्टमपि द‍ृष्टवत् ॥ ५२ ॥

Dù phải chăm lo cho nhiều người thân nương tựa, gia chủ cũng không nên chấp trước vào họ, cũng không nên mê muội nghĩ mình là chủ tể. Người gia chủ có trí phải thấy mọi hạnh phúc—quá khứ hay tương lai, cả điều chưa thấy—đều vô thường như những gì đã từng trải.

Verse 53

पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गम: पान्थसङ्गम: । अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५३ ॥

Sự kết giao với con cái, vợ, bà con và bạn hữu chỉ như cuộc gặp ngắn ngủi của lữ khách. Mỗi lần đổi thân, ta đều lìa xa họ, như khi tỉnh giấc thì mọi vật hưởng thụ trong mộng đều tan biến.

Verse 54

इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृत: ॥ ५४ ॥

Suy niệm sâu xa về thực trạng ấy, người đã giải thoát nên sống trong nhà như một vị khách, không tâm sở hữu, không ngã mạn. Nhờ vậy, việc nhà không thể trói buộc hay làm vướng mắc người ấy.

Verse 55

कर्मभिगृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् । तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५ ॥

Gia chủ có lòng bhakti, thờ phụng chính Ta qua việc chu toàn bổn phận gia đình, có thể ở lại tại gia, hoặc đến nơi thánh/ẩn tu nơi rừng, hay—nếu có người con trai biết gánh vác—thọ sannyāsa và trở thành kẻ du hành thánh hạnh.

Verse 56

यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुर: । स्‍त्रैण: कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६ ॥

Người gia chủ có tâm bám chặt vào nhà cửa, bị dục vọng hưởng thụ tiền của và con cái quấy nhiễu, đắm say nữ sắc, mang tâm keo kiệt và ngu si, nghĩ rằng: “Tất cả là của ta, ta là tất cả,” thì nhất định bị Māyā trói buộc.

Verse 57

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजा: । अनाथा मामृते दीना: कथं जीवन्ति दु:खिता: ॥ ५७ ॥

“Ôi! Cha mẹ ta đã già, vợ ta bồng đứa bé thơ, cùng những con nhỏ khác; thiếu ta họ sẽ không nơi nương tựa, nghèo khổ và đau đớn. Họ làm sao sống nổi?”

Verse 58

एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तम: ॥ ५८ ॥

Vì thế, do tâm trí ngu muội, người gia chủ bị tình chấp gia đình lấn át không bao giờ thỏa mãn. Luôn tưởng niệm người thân, khi chết liền rơi vào bóng tối của vô minh.