Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 9

Bhāgavata-Māhātmya and the Complete Summary of the Śrīmad-Bhāgavatam

Devanagari script

तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥

Transliteration

tataḥ prākṛtikaḥ sargaḥ sapta vaikṛtikāś ca ye tato brahmāṇḍa-sambhūtir vairājaḥ puruṣo yataḥ

Translation

Kế đó, kinh mô tả sự sáng tạo do sự khuấy động của các guṇa của Prakṛti, bảy giai đoạn biến hóa của các yếu tố, và sự hình thành “trứng vũ trụ” (brahmāṇḍa), từ đó hiện ra Thân Vũ Trụ của Thượng Đế Tối Cao—Virāṭ (Vairāja) Puruṣa—tất cả đều được trình bày đầy đủ.

Synonyms

• ततः: then
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रम-अव्यय (adverb: ‘then/thereafter’)

• प्राकृतिकः: natural/pertaining to Prakṛti
• प्राकृतिकः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राकृतिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (सर्गः इति)

• सर्गः: creation
• सर्गः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सप्त: seven
• सप्त: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषण; (अव्ययवत् प्रयोगः) बहुवचनार्थे; विशेषणम् (वैकृतिकाः इति)

• वैकृतिकाः: the transformative (secondary creations)
• वैकृतिकाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैकृतिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• ये: which/that (those)
• ये: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• ततः: then
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रम-अव्यय (adverb: ‘then/thereafter’)

• ब्रह्माण्ड-सम्भूतिः: the arising of the cosmic egg
• ब्रह्माण्ड-सम्भूतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + सम्भूति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (ब्रह्माण्डस्य सम्भूतिः)

• वैराजः: Vairāja (cosmic)
• वैराजः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वैराज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (पुरुषः इति)

• पुरुषः: the Person (Puruṣa)
• पुरुषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यतः: from whom/whence
• यतः: Hetu (हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यतः (अव्यय)
• Form: हेतु-अव्यय (causal adverb: ‘from whom/wherefrom/because’)

Characters & Entities

• Vairāja (Virāṭ) Puruṣa

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about prākṛtika sarga and vaikṛtika sarga?

This verse distinguishes the primary creation arising from prakṛti (prākṛtika sarga) and the seven secondary, transformative creations (vaikṛtika), culminating in the manifestation of the universe (brahmāṇḍa).

Who is the Vairāja (Virāṭ) Puruṣa in the Bhagavatam?

The Vairāja or Virāṭ Puruṣa is the Lord’s cosmic form that appears in relation to the manifested universe—described here as arising after the universal egg (brahmāṇḍa) comes into being.

Practical application of understanding cosmic creation in modern life?

Remembering that the universe unfolds in an ordered way under the Supreme Person helps cultivate humility and devotion, reducing anxiety by seeing life as part of a divinely governed whole.