Previous Sutra
Next Sutra

Arthashastra — Adhyakshaprachara, Sutra 5

सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्याः सारसा नादेयास्तटाककुल्योद्भवा वा क्रौञ्चोत्क्रोशकदात्यूहहंसचक्रवाकजीवञ्जीवकभृङ्गराजचकोरमत्तकोकिलमयूरशुकमदनशारिका विहारपक्षिणो मङ्गल्याश्चान्येऽपि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधेभ्यो रक्ष्याः ॥ कZ_०२.२६.०५ ॥

sāmudra-hastyaśva-puruṣa-vṛṣa-gardabhākṛtayo matsyāḥ sārasā nādeyās taṭāka-kulyodbhavā vā krauñcotkrośaka-dātyūha-haṃsa-cakravāka-jīvañjīvakabhṛṅgarāja-cakora-matta-kokila-mayūra-śuka-madana-śārikā vihārapakṣiṇo maṅgalyāś cānye 'pi prāṇinaḥ pakṣimṛgā hiṃsā-bādhebhyo rakṣyāḥ

Cá biển (kể cả những loài có hình dạng như voi, ngựa, người, bò hoặc lừa), sārasas, cá sông và cá phát sinh từ ao hồ và kênh mương; cùng các loài chim như krauñca, utkrośaka, dātyūha, haṃsa, cakravāka, jīvañjīva, bhṛṅgarāja, cakora, matta-kokila, mayūra, śuka, madana, śārikā—chim nuôi để tiêu khiển, sinh vật cát tường và các loài khác trong nhóm chim và thú hoang—phải được bảo vệ khỏi bị làm hại và quấy nhiễu.

सामुद्रmarine, sea-born
सामुद्र:
TypeAdjective
Rootसमुद्र
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
हस्त्यelephant-like (elephant-shaped)
हस्त्य:
TypeAdjective
Rootहस्तिन्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
अश्वhorse-like (horse-shaped)
अश्व:
TypeAdjective
Rootअश्व
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
पुरुषman-like (human-shaped)
पुरुष:
TypeAdjective
Rootपुरुष
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
वृषbull-like
वृष:
TypeAdjective
Rootवृष
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
गर्दभdonkey-like
गर्दभ:
TypeAdjective
Rootगर्दभ
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (मत्स्याः इत्यस्य विशेषणम्)
आकृतयःforms, shapes
आकृतयः:
TypeNoun
Rootआकृति
Formप्रथमा-बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गः
मत्स्याःfish
मत्स्याः:
TypeNoun
Rootमत्स्य
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
सारसाःcranes (sārasas)
सारसाः:
TypeNoun
Rootसारस
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
नादेयाःriver-born, from rivers
नादेयाः:
TypeAdjective
Rootनादेय
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (सारसाः इत्यस्य विशेषणम्)
तटाकpond, tank
तटाक:
TypeNoun
Rootतटाक
Formसमास-पूर्वपदम् (तटाक-कुल्य-उद्भवा)
कुल्यcanal, water-channel
कुल्य:
TypeNoun
Rootकुल्या
Formसमास-पूर्वपदम् (तटाक-कुल्य-उद्भवा)
उद्भवाःarising from, originating in
उद्भवाः:
TypeAdjective
Rootउद्भव
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (सारसाः इत्यस्य विशेषणम्)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक-अव्ययम्
क्रौञ्चkrauncha (a kind of bird)
क्रौञ्च:
TypeNoun
Rootक्रौञ्च
Formसमास-पूर्वपदम् (क्रौञ्च-उत्क्रोश-...)
उत्क्रोशloud-crying (as a bird-name element)
उत्क्रोश:
TypeNoun
Rootउत्क्रोश
Formसमास-पूर्वपदम्
कदात्यूहkadātyūha (a kind of water-bird)
कदात्यूह:
TypeNoun
Rootकदात्यूह
Formसमास-पूर्वपदम्
हंसgoose, swan
हंस:
TypeNoun
Rootहंस
Formसमास-पूर्वपदम्
चक्रवाकcakravāka (ruddy goose)
चक्रवाक:
TypeNoun
Rootचक्रवाक
Formसमास-पूर्वपदम्
जीवञ्जीवकjīvañjīvaka (a kind of bird)
जीवञ्जीवक:
TypeNoun
Rootजीवञ्जीवक
Formसमास-पूर्वपदम्
भृङ्गराजbhṛṅgarāja (a kind of bird)
भृङ्गराज:
TypeNoun
Rootभृङ्गराज
Formसमास-पूर्वपदम्
चकोरcakora (partridge)
चकोर:
TypeNoun
Rootचकोर
Formसमास-पूर्वपदम्
मत्तकोकिलmattakokila (a kind of cuckoo/bird)
मत्तकोकिल:
TypeNoun
Rootमत्तकोकिल
Formसमास-पूर्वपदम्
मयूरpeacock
मयूर:
TypeNoun
Rootमयूर
Formसमास-पूर्वपदम्
शुकparrot
शुक:
TypeNoun
Rootशुक
Formसमास-पूर्वपदम्
मदनmadana (a kind of bird; lit. ‘Madana’)
मदन:
TypeNoun
Rootमदन
Formसमास-पूर्वपदम्
शारिकाśārikā (myna/starling)
शारिका:
TypeNoun
Rootशारिका
Formसमास-पूर्वपदम्
विहारपक्षिणःbirds of recreation/park-dwelling birds
विहारपक्षिणः:
TypeNoun
Rootपक्षिन्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; विहारस्य पक्षिणः (विहार-सम्बद्धाः/विहारिणः पक्षिणः)
मङ्गल्याःauspicious
मङ्गल्याः:
TypeAdjective
Rootमङ्गल्य
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः (प्राणिनः इत्यस्य विशेषणम्)
and
:
TypeParticle
Root
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम्
अन्येother
अन्ये:
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
अपिalso, even
अपि:
TypeParticle
Rootअपि
Formसमुच्चय/अपि-कारार्थक-अव्ययम्
प्राणिनःliving beings, creatures
प्राणिनः:
TypeNoun
Rootप्राणिन्
Formप्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः
पक्षिbird
पक्षि:
TypeNoun
Rootपक्षिन्
Formसमास-पूर्वपदम् (पक्षि-मृग)
मृगbeast, wild animal (deer etc.)
मृग:
TypeNoun
Rootमृग
Formसमास-उत्तरपदम्; समाहार-द्वन्द्वः (पक्षि-मृग = पक्षिणश्च मृगाश्च)
हिंसाkilling, violence
हिंसा:
TypeNoun
Rootहिंसा
Formपञ्चमी-एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गः (हिंसा- बाधेभ्यः)
बाधेभ्यःfrom harms, from injuries
बाधेभ्यः:
TypeNoun
Rootबाधा
Formपञ्चमी-बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गः
रक्ष्याःmust be protected
रक्ष्याः:
TypeVerbal adjective (Gerundive)
Rootरक्ष्
Formतव्यत्/यत्-प्रत्ययान्त (रक्ष्य), प्रथमा-बहुवचनम्, पुंलिङ्गः; विध्यर्थः—‘रक्षितव्याः’
M
marine fish
R
river fish
P
pond/canal fish
K
krauñca
H
haṃsa
C
cakravāka
M
mayūra
Ś
śuka
A
abhayavana context (implicit)

FAQs

To convert broad conservation intent into enforceable administration: named categories reduce ambiguity for officers and courts when identifying protected species.

The state protects culturally significant fauna to preserve public sentiment and ritual order, aligning legitimacy with administrative regulation.