Sutra 15

Devanagari script

प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर्हि राजाल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रमाधातुं शक्तः परानुत्साहप्रभाववतश्च सामादिभिर्योगोपनिषद्भ्यां चातिसंधातुम् ॥ कZ_०९.१.१५ ॥

Transliteration

prajñāśāstracakṣur hi rājā alpenāpi prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha-prabhāvavataś ca sāmādibhir yogopaniṣadbhyāṃ ca atisaṃdhātum

Translation

Một vị vua có trí tuệ và con mắt của khoa học chính trị có thể, dù chỉ với nỗ lực nhỏ, cũng lập được mưu lược đúng đắn; và có thể vượt mặt đối thủ có tinh thần chủ động và sức mạnh hiệu quả bằng các phương tiện như hòa giải và những kế sách khác, cùng với các biện pháp bí mật.

Word by Word

• प्रज्ञा-शास्त्र-चक्षुः: the eye (insight) of wisdom and the treatise (i.e., scriptural/political knowledge as vision)
• Type: Noun
• Root: चक्षुस् (√चक्ष्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; समासः—प्रज्ञायाः शास्त्रस्य च चक्षुः (द्वन्द्व-षष्ठीसमासार्थः)

• हि: indeed, for
• Type: Particle
• Root: हि
• Form: निपात (हेतौ/निश्चये)

• राजा: the king
• Type: Noun
• Root: राजन्
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

• अल्पेन: with little
• Type: Adjective
• Root: अल्प
• Form: नपुंसकलिङ्ग (अल्पम्) तृतीया एकवचन; प्रयत्नेन इति सह करणार्थे

• अपि: even
• Type: Particle
• Root: अपि
• Form: निपात (अपि = even/also)

• प्रयत्नेन: by effort
• Type: Noun
• Root: प्रयत्न
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन (करण)

• मन्त्रम्: counsel; state policy/advice
• Type: Noun
• Root: मन्त्र
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (कर्म)

• आधातुम्: to establish/lay down (a policy); to adopt counsel
• Type: Verb
• Root: √धा (आ-धा)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); आ + √धा = स्थापितुं/निवेशयितुम्

• शक्तः: is able
• Type: Participle
• Root: शक्
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘राजा’ इति विशेष्येण सह

• परान्: others (opponents)
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: पर
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (कर्म)

• उत्साह-प्रभाव-वतश्: who possess energy and power/influence
• Type: Adjective
• Root: वत् (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन; ‘उत्साह’ ‘प्रभाव’ इत्यस्य युक्ताः = उत्साहप्रभाववन्तः; ‘परान्’ इति विशेषणम्

• च: and
• Type: Conjunction
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• साम-आदिभिः: by conciliation and the other means (gift, punishment, dissension, etc.)
• Type: Noun
• Root: सामन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया बहुवचन; ‘आदि’ इत्यनेन दान-दण्ड-भेदादीनां ग्रहणम्

• योग-उपनिषद्भ्याम्: by stratagems (yoga) and secret devices/counsels (upanisads)
• Type: Noun
• Root: उपनिषद्
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया/पञ्चमी/सप्तमी द्विवचन; अत्र करणार्थे तृतीया द्विवचन (द्वाभ्याम्)

• च: and
• Type: Conjunction
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• अतिसंधातुम्: to outmaneuver/overreach (them); to overcome by superior combination of means
• Type: Verb
• Root: √धा (अति-सम्-धा)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive); अति + सम् + √धा = अतिशयेन संयोजयितुं/अतिशयेन साधयितुं; अर्थे—अतिक्रम्य साधयितुं/अतिशयेन पराजेतुम्

Entities Mentioned

• king
• opponents/enemies

More Details

FAQs

What is the core claim about knowledge (‘śāstra-cakṣuḥ’)?

That trained political understanding multiplies effectiveness—reducing required effort and enabling indirect methods to defeat materially stronger adversaries.

How should ‘yogopaniṣad’ be read here?

As confidential/secret techniques of statecraft—covert operations, deception, psychological tactics, and hidden arrangements used alongside open diplomacy.