Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 81

Devanagari script

सागरान्नैरृते भागे योगिनीकुण्डमुत्तमम् । यत्राऽसते चतुःषष्टियोगिन्यो जलसंस्थिताः

Transliteration

sāgarānnairṛte bhāge yoginīkuṇḍamuttamam | yatrā'sate catuḥṣaṣṭiyoginyo jalasaṃsthitāḥ

Translation

سمندر کے نَیرِت (جنوب مغرب) حصے میں بہترین یوگنی کُنڈ ہے، جہاں چونسٹھ یوگنیاں پانی میں ٹھہری ہوئی سکونت رکھتی ہیں۔

Word by Word

• सागरात्: from the sea
• सागरात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: सागर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अपादान (from)

• नैरृते: in the south-western
• नैरृते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: नैरृत (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; दिक्-विशेषण (south-western)

• भागे: part/region
• भागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; देश-अधिकरण

• योगिनीकुण्डम्: the Yoginīs' pond
• योगिनीकुण्डम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योगिनी + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (योगिनीनां कुण्डम्)

• उत्तमम्: excellent
• उत्तमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of kuṇḍam)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)

• आसते: sit/abide
• आसते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √आस् (धातु)
• Form: लट् (present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन

• चतुःषष्टि: sixty-four
• चतुःषष्टि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुःषष्टि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्या; विशेषण (of yoginyaḥ)

• योगिन्यः: Yoginīs
• योगिन्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योगिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन

• जलसंस्थिताः: situated in water
• जलसंस्थिताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जल + संस्थित (कृदन्त; √स्था धातु)
• Form: भूतकृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; सप्तमी-तत्पुरुष (जले संस्थिताः)

Speaker

Brahmā (deduced; Vaiṣṇavakhaṇḍa narration style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Yoginī-kuṇḍa

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A lotus-filled sacred pond/kuṇḍa with a subtle, numinous presence: sixty-four Yoginīs suggested as luminous feminine forms emerging from or dwelling within the water, with the southwest direction indicated by landscape cues.

Characters & Entities

• Yoginīkuṇḍa
• Catuḥṣaṣṭi Yoginīs
• Sāgara (ocean)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas are living sacred spaces, inhabited by divine powers that sanctify the devotee’s approach.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Yoginīkuṇḍa, a sacred pond described within the Ayodhyāmāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite here; the verse primarily gives the tīrtha’s location and its presiding Yoginīs.