Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 33

Devanagari script

रुक्मिणीकुण्डवायव्यदिग्दले संस्मृतं शुभम् । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेरासीत्तत्र धनं महत्

Transliteration

rukmiṇīkuṇḍavāyavyadigdale saṃsmṛtaṃ śubham | hariścandrasya rājarṣerāsīttatra dhanaṃ mahat

Translation

رُکمِنی کُنڈ کے نزدیک شمال مغربی سمت میں ایک مبارک مقام ہے، جو مقدس طور پر یاد کیا جاتا ہے۔ وہاں راجرشی ہریش چندر کا عظیم خزانہ تھا۔

Word by Word

• रुक्मिणीकुण्डवायव्यदिग्दले: in the north-western directional sector of Rukmiṇī’s pond
• रुक्मिणीकुण्डवायव्यदिग्दले: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रुक्मिणी (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक) + वायव्य (प्रातिपदिक) + दिक् (प्रातिपदिक) + दल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (निर्देश/अधिकरण-सम्बन्धः), अर्थः: ‘रुक्मिणीकुण्डस्य वायव्यदिग्दल’ इति

• संस्मृतम्: well-mentioned/remembered
• संस्मृतम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + स्मृ (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘संस्मृत’ = ‘well-remembered/mentioned’

• शुभम्: an auspicious (place/thing)
• शुभम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; (संस्मृतम् इत्यस्य विशेष्य/समनाधिकरण)

• हरिश्चन्द्रस्य: of Hariścandra
• हरिश्चन्द्रस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरिश्चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• राजर्षेः: of the royal sage
• राजर्षेः: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: राजर्षि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; हरिश्चन्द्रस्य इत्यस्य विशेषण-सम्बन्धः

• आसीत्: was/existed
• आसीत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/भूत), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• धनम्: wealth/treasure
• धनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; धनम् इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Brahmā (deduced; Vaiṣṇavakhaṇḍa narration style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhana-Yakṣa tīrtha near Rukmiṇī-kuṇḍa (NW quarter)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A map-like sacred landscape: Rukmiṇī-kuṇḍa with the north-west corner highlighted; a subtle buried treasure motif associated with Hariścandra; pilgrims and sages recalling the story.

Characters & Entities

• Rukmiṇī-kuṇḍa
• Hariścandra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places preserve dharmic memory—linking geography with exemplary figures like Hariścandra to inspire virtue and faith.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Rukmiṇī-kuṇḍa and its nearby auspicious area in the north-west sector of Ayodhyā.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse provides tīrtha-location and sacred-historical association.