Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 11

Devanagari script

यज्ञं च विधिवच्चक्रे बृहस्पतिरुदारधीः । नानामुनिगणैर्युक्तं रम्यं बहुफलप्रदम् । सुपर्णच्छायसंपन्नं कुण्डं तत्पापिदुर्ल्लभम्

Transliteration

yajñaṃ ca vidhivaccakre bṛhaspatirudāradhīḥ | nānāmunigaṇairyuktaṃ ramyaṃ bahuphalapradam | suparṇacchāyasaṃpannaṃ kuṇḍaṃ tatpāpidurllabham

Translation

اور عالی فہم برہسپتی نے وہاں شاستری طریقے کے مطابق یَجْن کیا، گوناگوں مُنیوں کے جتھوں کے ساتھ؛ یوں وہ دلکش کنڈ بہت سے پھل دینے والا بن گیا۔ سُپَرْن (گرُڑ) کے سائے سے آراستہ وہ مقدس تالاب گناہ گاروں کے لیے دشوار الوصول ہے۔

Word by Word

• यज्ञम्: sacrifice
• यज्ञम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: yajña (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक निपात

• विधिवत्: duly
• विधिवत्: Kriyāviśeṣaṇa (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: vidhi + vat (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण

• चक्रे: performed, did
• चक्रे: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (perfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• बृहस्पतिः: Bṛhaspati
• बृहस्पतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: bṛhaspati (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उदारधीः: of noble intellect
• उदारधीः: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उदार + धी (प्रातिपदिक); components: udāra + dhī
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (one whose intellect is noble)

• नाना: various
• नाना: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Indeclinable
• Root: nānā (अव्यय)
• Form: अव्यय; विशेषणार्थे (various, many kinds of)

• मुनिगणैः: with groups of sages
• मुनिगणैः: Sahakāraka (Association/सह)
• Type: Noun
• Root: मुनि + गण (प्रातिपदिक); components: muni + gaṇa
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/सह), बहुवचन; तत्पुरुष (group of sages)

• युक्तम्: joined, accompanied
• युक्तम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Verb
• Root: युज् (धातु) → युक्त (क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (कुण्डम्/यज्ञम् सन्दर्भे)

• रम्यम्: delightful
• रम्यम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ramya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• बहुफलप्रदम्: granting many results
• बहुफलप्रदम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: बहु + फल + प्रद (प्रातिपदिक); components: bahu + phala + prada
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (giver of many fruits/results)

• सुपर्णच्छायासंपन्नम्: endowed with Suparṇa’s shade
• सुपर्णच्छायासंपन्नम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सुपर्ण + छाया + संपन्न (प्रातिपदिक); components: suparṇa + chāyā + saṃpanna
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (endowed with the shade of Suparṇa/Garuḍa)

• कुण्डम्: pond, tank
• कुण्डम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: kuṇḍa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (Deictic qualifier)
• Type: Adjective
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; संकेत/अन्वय (that)

• पापि: a sinner
• पापि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: pāpin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेष्य (दुर्लभम् इति)

• दुर्लभम्: hard to obtain
• दुर्लभम्: Kriyāviśeṣaṇa (Predicative adjective)
• Type: Adjective
• Root: dur + labha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (hard to obtain)

Speaker

Brahmā (deduced for Vaiṣṇavakhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bṛhaspati-kunda (implied)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: Bṛhaspati conducts a Vedic yajña beside a beautiful kund; sages encircle the fire; above, Suparṇa (Garuḍa) casts a protective shade, suggesting divine auspiciousness; the pond glows with merit.

Characters & Entities

• Bṛhaspati
• Munigaṇa (sages)
• Suparṇa (Garuḍa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s power is intensified by Vedic rites and saintly presence; access is portrayed as linked to moral and spiritual readiness.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bṛhaspati-kuṇḍa in Ayodhyā, made fruitful by Bṛhaspati’s yajña and the assembly of sages.

What ritualistic prescription is mentioned?

Performance of yajña ‘vidhivat’ (according to rule) at/near the pond; the verse also implies pilgrimage eligibility through purity.