Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 45

Devanagari script

आगतस्य हरेः पूर्वं यत्र हस्ततलाच्च्युतम् । सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं तेन चक्रहरिः स्मृतः

Transliteration

āgatasya hareḥ pūrvaṃ yatra hastatalāccyutam | sudarśanākhyaṃ taccakraṃ tena cakrahariḥ smṛtaḥ

Translation

جس مقام پر ہری کے آنے سے پہلے اُس کے ہاتھ کی ہتھیلی سے ‘سدرشن’ نامی چکر گر پڑا، اسی واقعہ کے سبب وہ ‘چکر-ہری’ کے نام سے یاد کیے جاتے ہیں۔

Word by Word

• आगतस्य: of (him) who had come
• आगतस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: आ + गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृत् (past participle, क्त) का षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; पुंलिङ्ग

• हरेः: of Hari
• हरेः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• पूर्वम्: formerly, earlier
• पूर्वम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb: formerly/before)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (relative adverb: where)

• हस्ततलात्: from the palm of the hand
• हस्ततलात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हस्तस्य तलम्)

• च्युतम्: fallen, slipped
• च्युतम्: Karma (Predicate participle of object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: च्यु (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृत् (past participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (चक्रं) विशेषण

• सुदर्शनाख्यम्: called ‘Sudarśana’
• सुदर्शनाख्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुदर्शन (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (सुदर्शन-आख्य = ‘called Sudarśana’)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Determiner/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देशक (demonstrative)

• चक्रम्: discus
• चक्रम्: Karta (Subject of smṛtaḥ/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तेन: therefore, by that
• तेन: Karana (Cause/Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• चक्रहरिः: Cakra-Hari (Hari with the discus)
• चक्रहरिः: Karta (Predicate noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (चक्रः हरिः / चक्रधारी हरिः)

• स्मृतः: is remembered/called
• स्मृतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृत् (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive sense)

Speaker

Agastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-Hari-sthāna (Ayodhyā)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Hari stands in serene majesty; from his outstretched palm the radiant Sudarśana-cakra descends to the earth, turning the ground into a sanctified locus; sages/pilgrims witness the sign and name the place Cakra-Hari.

Characters & Entities

• Hari (Viṣṇu)
• Sudarśana-cakra
• Cakra-Hari
• Ayodhyā (implied setting)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places preserve divine memories; even a single divine act becomes a marker of holiness and devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A specific spot within the Ayodhyā sacred landscape is implied—where Sudarśana fell—forming a localized tīrtha-memory.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse provides etiological sacred-history (name and place-origin) rather than a ritual rule.