Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 180

Devanagari script

कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः । कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः । स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः

Transliteration

kārtikyāṃ ca viśeṣeṇa snātavyaṃ vijitendriyaiḥ | kārtike māsi viprarṣe sarve devāḥ savāsavāḥ | snātumāyāntyayodhyāyāṃ gopratāre viśeṣataḥ

Translation

اور خاص طور پر کارتِکا میں، جنہوں نے اپنی اندریوں کو جیت لیا ہو انہیں اشنان کرنا چاہیے۔ اے برہمنوں میں برتر! کارتِک کے مہینے میں سب دیوتا—اندرا سمیت—ایودھیا میں اشنان کے لیے آتے ہیں، بالخصوص گوپرتار پر۔

Word by Word

• कार्तिक्याम्: in (the month of) Kārtikā
• कार्तिक्याम्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कार्तिकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-अधिकरणम्

• च: and
• च: Sambandha/Conjunction (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• विशेषेण: especially
• विशेषेण: Kriya-Visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; क्रियाविशेषणरूपेण (instrumental used adverbially)

• स्नातव्यम्: should be bathed (one should bathe)
• स्नातव्यम्: Kriya (Obligation/विधेयक्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु) + तव्यत् (कृत्-प्रत्यय)
• Form: कृत्य-प्रत्ययान्त (तव्यत्), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय-भावः ‘ought to be bathed’ (impersonal obligation)

• विजितेन्द्रियैः: by those who have conquered the senses
• विजितेन्द्रियैः: Karana/Agent-Qualifier (Instrumental/तृतीया)
• Type: Adjective
• Root: विजित-इन्द्रिय (प्रातिपदिक; विजित + इन्द्रिय)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; विशेषणम् (कर्तृ-समूहः)

• कार्तिके: in Kārtika
• कार्तिके: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कार्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-अधिकरणम्

• मासि: in the month
• मासि: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• विप्रर्षे: O brahmin-sage
• विप्रर्षे: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र-ऋषि (प्रातिपदिक; विप्र + ऋषि)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; संबोधनम्

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; विशेषणम् (देवाः)

• देवाः: gods
• देवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन

• सवासवाः: together with Indra
• सवासवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स-वासव (प्रातिपदिक; स + वासव)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; बहुव्रीहिः ‘वासवेन सह’ (including Indra) विशेषणम् (देवाः)

• स्नातुम्: to bathe
• स्नातुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त अव्यय (infinitive)

• आयान्ति: come
• आयान्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-या (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन

• अयोध्यायाम्: in Ayodhyā
• अयोध्यायाम्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अयोध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन

• गोप्रतारे: at Gopratāra
• गोप्रतारे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गो-प्रतार (प्रातिपदिक; गो + प्रतार)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः

• विशेषतः: particularly
• विशेषतः: Kriya-Visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विशेषतः (अव्यय; विशेष + तस्)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

Speaker

Brahmā (deduced: Vaiṣṇavakhaṇḍa tīrtha-māhātmya instruction to a brāhmaṇa interlocutor)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gopratāra

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: viprārṣa / best of brāhmaṇas (addressed)

Visual Art Cues

Scene: Kārtika dawn at Gopratāra: a celestial procession of devas led by Indra descends to the Sarayū ghāṭ; disciplined pilgrims bathe alongside, lamps flicker, and the river shines with divine presence.

Characters & Entities

• Kārtika
• Ayodhyā
• Gopratāra
• Indra (Vāsava)
• Devas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kārtika is a uniquely potent sacred period; sense-control plus tīrtha-snānā yields exceptional merit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Gopratāra Tīrtha in Ayodhyā, highlighted as a favored bathing place even for the devas.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathing during Kārtika, ideally by those practicing indriya-jaya (sense-restraint), specifically at Gopratāra.