Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 73

Devanagari script

सन्तोष्य च द्विजान्भक्त्या नागपूजापुरस्सरम् । सन्तुष्टाः फणिनः सर्वे पीडयन्ति न मानुषान्

Transliteration

santoṣya ca dvijānbhaktyā nāgapūjāpurassaram | santuṣṭāḥ phaṇinaḥ sarve pīḍayanti na mānuṣān

Translation

اور بھکتی کے ساتھ دِوِجوں (برہمنوں) کو راضی کرو، اور ناگ پوجا کو پیشِ نظر رکھو۔ جب سب پھن والے سانپ خوش ہو جائیں تو وہ انسانوں کو ایذا نہیں دیتے۔

Word by Word

• सन्तोष्य: having satisfied
• सन्तोष्य: Kriya-sambandha (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-√तुष् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund): ‘सन्तोष्य’

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• द्विजान्: Brahmins; twice-born
• द्विजान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• भक्त्या: with devotion
• भक्त्या: Karana (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• नाग-पूजा-पुरःसरम्: preceded by nāga-worship
• नाग-पूजा-पुरःसरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नाग (प्रातिपदिक) + पूजा (प्रातिपदिक) + पुरःसर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (नागानां पूजा पुरःसरः यस्य)

• सन्तुष्टाः: satisfied; pleased
• सन्तुष्टाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम्-√तुष् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त-प्रत्यय; past passive participle), पुँलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• फणिनः: serpents (hooded ones)
• फणिनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: फणिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• सर्वे: all
• सर्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• पीडयन्ति: torment; afflict
• पीडयन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पीड् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन, परस्मैपद

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• मानुषान्: humans
• मानुषान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुँलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Brahmā (deduced for Vaiṣṇavakhaṇḍa–Ayodhyāmāhātmya context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ayodhyā-tīrtha

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Pilgrims offer respectful gifts and meals to seated brāhmaṇas; nearby, a Nāga shrine with serpent icons receives milk, flowers, and lamps; the serpents are shown calm and protective rather than threatening.

Characters & Entities

• dvija (brāhmaṇas)
• Nāgas
• phaṇin (serpents)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma harmonizes the seen and unseen worlds: devotion, charity, and worship bring both spiritual merit and worldly protection.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Ayodhyā Sarayū-bank tīrtha where Nāga worship and dvija-honouring are performed (Sahasradhārā context).

What ritualistic prescription is mentioned?

Nāga-pūjā together with devoted honouring/pleasing of brāhmaṇas.