Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 5

Devanagari script

विस्तीर्णजलकल्लोलकलितं कलुषापहम् । कुमुदोत्पलकह्लारपुंडरीककुलाकुलम्

Transliteration

vistīrṇajalakallolakalitaṃ kaluṣāpaham | kumudotpalakahlārapuṃḍarīkakulākulam

Translation

وہ وسیع پھیلا ہوا تھا، لہروں کی جھلمل سے آراستہ، اور آلودگی کو دور کرنے والا۔ اس میں کُمُد، اُتپَل، کَہلار اور پُنڈریک جیسے آبی کنولوں کے گچھے بھرے ہوئے تھے۔

Word by Word

• विस्तीर्ण-जलकल्लोल-कलितम्: adorned/filled with expansive water-waves
• विस्तीर्ण-जलकल्लोल-कलितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विस्तीर्ण (√स्तॄ/स्तृ, क्त-प्रत्यय; कृदन्त) + जल (प्रातिपदिक) + कल्लोल (प्रातिपदिक) + कलित (√कल्/कलय्, क्त-प्रत्यय; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (विशेषणसमासः)

• कलुष-अपहम्: removing impurity
• कलुष-अपहम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कलुष (प्रातिपदिक) + अपह (√हृ/हर्, अप-उपसर्ग, क्तिन्/घञ्-आधारित प्रातिपदिक ‘अपह’ = removing)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (षष्ठी/कर्मधारयभावः: ‘कलुषं अपहति’ इति)

• कुमुद-उत्पल-कह्लार-पुण्डरीक-कुल-आकुलम्: crowded with clusters of kumuda, utpala, kahlāra and puṇḍarīka lotuses
• कुमुद-उत्पल-कह्लार-पुण्डरीक-कुल-आकुलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कुमुद (प्रातिपदिक) + उत्पल (प्रातिपदिक) + कह्लार (प्रातिपदिक) + पुण्डरीक (प्रातिपदिक) + कुल (प्रातिपदिक) + आकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (समाहार/निर्देश: ‘कुमुदादीनां कुलैः आकुलम्’)

Speaker

Narrator (contextual; before the explicit dialogue begins)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Brahma-kuṇḍa

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A wide sacred pool with rippling waves, radiating purity; its surface is crowded with lotus varieties—kumuda, utpala, kahlāra, puṇḍarīka—forming a fragrant, luminous tapestry.

Characters & Entities

• Ayodhyā
• Kuṇḍa/Saras (sacred pond)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A true tīrtha is both beautiful and purifying—its very presence is said to remove inner and outer defilement.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A sacred kuṇḍa/saras described within Ayodhyāmāhātmya (Ayodhyā section) of the Skanda Purāṇa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is prescribed here; the verse sets up the tīrtha’s purifying nature, implying the value of snāna (bathing).